Hirapur • Chausathi Jogini-temple - Cirkelvormig tantrisch heiligdom

De Chausathi Jogini-tempel is een hindoeïstisch heiligdom in Hirapur, in de Indiase deelstaat Odisha, nabij Bhubaneswar. De tempel is gewijd aan de vierenzestig Jogini’s en houdt verband met de verering van vrouwelijke goddelijke kracht en met tantrische stromingen binnen het hindoeïsme. De locatie heeft nog steeds een religieuze functie en ontvangt daarnaast bezoekers met belangstelling voor het culturele erfgoed van de regio. De aanwezige godenbeelden tonen verschillende verschijningsvormen van de godin binnen één religieus geheel. Het monument biedt daarmee een kennismaking met de religieuze verscheidenheid van Odisha en met de plaats van vrouwelijke godheden in de spirituele cultuur van dit deel van India.

De Chausathi Jogini-tempel van Hirapur

Stichting en politieke context

De Chausathi Jogini-tempel staat in Hirapur, nabij Bhubaneswar in de huidige Indiase deelstaat Odisha. Op grond van stilistische vergelijkingen wordt het monument doorgaans aan het einde van de negende of het begin van de tiende eeuw gedateerd. Een stichtingsinscriptie of eigentijdse tekst ontbreekt, zodat noch de bouwdatum noch de identiteit van de opdrachtgever met zekerheid vaststaat.

Volgens een regionale historiografische traditie werd de tempel gesticht door koningin Hiradevi, die verbonden was met de Bhaumakara-dynastie. Zij wordt soms voorgesteld als de moeder van koning Subhakaradeva II; ook zou Hirapur naar haar zijn genoemd. Hoewel deze beweringen niet door epigrafisch bewijs worden bevestigd, past vrouwelijk mecenaat bij de politieke geschiedenis van de Bhauma-Kara’s, onder wie verschillende koninginnen zelfstandig regeerden.

De oprichting van een duurzaam heiligdom wijst erop dat de yoginicultus voldoende koninklijke en economische steun had verworven om gespecialiseerde beeldhouwers, bouwlieden en rituele functionarissen in te zetten. Het monument gaf een besloten religieuze traditie daarmee een vaste institutionele en architectonische vorm.

Lokale oorsprong en tantrische ordening

De yogini’s waren vrouwelijke machten die met *Shakti* en esoterische tantrische rituelen werden verbonden. Hun oorsprong kan niet nauwkeurig worden gereconstrueerd. Verschillende onderzoekers brengen hen in verband met dorpsgodinnen, natuurgeesten en beschermende wezens uit de religieuze tradities van agrarische en tribale gemeenschappen. Dergelijke godheden werden aangeroepen om nederzettingen te beschermen, vruchtbaarheid te bevorderen, ziekten af te weren en bedreigende natuurkrachten te beheersen.

In Hirapur werden deze vermoedelijk lokale tradities opgenomen in een geleerde, door het shaivisme en shaktisme gevormde tantrische leer. De vrouwelijke machten werden geordend als een goddelijk collectief en verbonden met Bhairava, de geduchte verschijningsvorm van Shiva. Dierlijke kenmerken, ongewone rijdieren en de combinatie van beschermende en angstaanjagende eigenschappen kunnen oudere regionale voorstellingen weerspiegelen. Een rechtstreeks aantoonbare tribale afstamming van iedere afzonderlijke figuur bestaat echter niet.

Het getal vierenzestig drukte de volledigheid van de godinnengroep uit. Het kon worden opgevat als acht groepen van acht krachten en werd tevens verbonden met de vierenzestig *kalas*, kunsten of menselijke vermogens. In Hirapur kreeg deze symboliek een ruimtelijke vorm: zestig yogini’s stonden in nissen langs de ronde ommuring, terwijl vier andere tot de centrale compositie met Bhairavafiguren behoorden.

Rituele functie en neergang

De open, cirkelvormige aanleg was bestemd voor de gezamenlijke verering van de yogini’s. De godinnen omsloten een centraal paviljoen, waardoor een ordening ontstond die vaak als een in steen uitgevoerde tantrische *mandala* wordt geïnterpreteerd. De precieze ceremonies zijn onbekend, omdat tantrische kennis doorgaans alleen aan ingewijden werd overgedragen. Waarschijnlijk dienden de rituelen onder meer voor bescherming, spirituele macht en beheersing van de krachten die de yogini’s belichaamden.

Over de geschiedenis van de tempel na de middeleeuwen is weinig bekend. Met het verdwijnen van de institutionele yoginiverering verloor Hirapur vermoedelijk een deel van zijn oorspronkelijke rituele betekenis. Meerdere beelden werden verminkt, verwijderd of gestolen. Deze beschadigingen kunnen niet met zekerheid aan een bepaalde invasie, vervolging of historische persoon worden toegeschreven. De ronde ommuring, het centrale paviljoen en een groot deel van het sculpturale programma bleven niettemin bewaard.

Herontdekking, huidig gebruik en erfgoedproject

De Odiaanse historicus en archeoloog Kedarnath Mahapatra bracht het monument in 1953 opnieuw onder de aandacht van de wetenschap. Daarna werd het terrein vrijgemaakt, werd het zandstenen muurwerk gestabiliseerd en werden overgebleven beelden opnieuw geordend. Doordat sculpturen verloren waren gegaan of verplaatst, stemt de huidige opstelling mogelijk niet in alle details overeen met de middeleeuwse situatie.

Hirapur functioneert nog steeds als gebedsplaats. De hedendaagse verering richt zich vooral op Mahamaya, terwijl ook de afzonderlijke yogini’s bloemen, textiel, kleurstoffen en andere offergaven ontvangen. De onoverdekte aanleg stelt de tempel bloot aan moessonregen, vocht, biologische aangroei en temperatuurschommelingen. Het behoud vereist bescherming van het muurwerk, de waterafvoer en de sculpturen zonder het levende religieuze gebruik onmogelijk te maken.

Op 11 februari 2025 werd Hirapur opgenomen in het Indiase project *Serial Nomination of Chausath Yogini Temples* op de indicatieve lijst van UNESCO. Het voorgestelde seriële erfgoed omvat dertien tempels of archeologische vindplaatsen in Madhya Pradesh, Uttar Pradesh, Tamil Nadu en Odisha, waaronder Ranipur-Jharial. Het project beoogt hun architectuur, iconografie en tantrische tradities als één samenhangend erfgoed te bestuderen en voor een mogelijke nominatie te presenteren. Hirapur is niet ingeschreven op de Werelderfgoedlijst; plaatsing op de indicatieve lijst vormt slechts een voorbereidende stap.

Gelijktijdige ontwikkelingen elders

Aan het einde van de negende eeuw regeerde de Macedonische dynastie over het Byzantijnse Rijk. In West-Europa viel de Karolingische politieke orde uiteen, terwijl Bagdad ondanks de verzwakking van het Abbasidische gezag een belangrijk intellectueel centrum bleef. In China naderde de Tang-dynastie haar einde in 907.

Architectuur van de Chausathi Jogini-tempel in Hirapur

Ligging, schaal en algemene compositie

De tempel staat in Hirapur, ten zuidoosten van Bhubaneswar, op de lage kustvlakte van Odisha. Anders dan verschillende yoginiheiligdommen op afgezonderde heuvels verheft hij zich niet boven zijn omgeving op een monumentaal terras. Geen hoge toegangspoort of toren kondigt het gebouw van ver aan. Deze terughoudende inplanting versterkt het contrast tussen de vrijwel gesloten buitenzijde en de volledig open rituele binnenplaats, die uitsluitend bereikbaar is via een smalle, buiten de cirkel uitstekende toegang.

De hoofdstructuur bestaat uit een zandstenen ring met een diameter van ongeveer negen meter en een hoogte van circa 2,4 meter. Daarmee is Hirapur de kleinste bewaard gebleven yoginitempel in India. Alleen de korte toegangsgang doorbreekt de cirkel. De combinatie van de ronde ommuring en deze uitspringende doorgang is in plattegrond vergeleken met een *yoni*-voetstuk voor een Shiva-*linga*. Deze symbolische interpretatie is aannemelijk, maar bewijst geen meetkundige bouwformule.

Het heiligdom is hypethraal: de binnenplaats en de reeks nissen langs de ommuring liggen onder de open hemel. Een schip, gesloten zaal of doorlopend dak boven de ring ontbreekt. Bezoekers bewegen rechtstreeks over de binnenplaats, langs de beeldenwand en rond het centrale paviljoen. De onoverdekte aanleg maakt de ommuring zowel tot ruimtelijke begrenzing als drager van het iconografische programma. Licht, regen en atmosferische veranderingen bepalen daardoor mede de waarneming van het interieur.

Cirkelmuur, getallensymboliek en toegang

De ommuring is samengesteld uit zorgvuldig geplaatste zandsteenblokken. Hun lichte, warme kleur contrasteert met de donkere chlorietbeelden aan de binnenzijde. Een omringende zuilengalerij ontbreekt: een lage, dikke en grotendeels blinde muur omsluit de binnenplaats. Het horizontale silhouet bezit geen *shikhara*, monumentale kroonlijst of trapsgewijze bovenbouw. Vereenvoudigde profielbanden onder de nissen vormen de voornaamste architectonische geleding van de binnenwand en markeren de afzonderlijke sculptuurplaatsen.

Vierenzestig rechthoekige nissen verdelen de concave muur in een regelmatig ritme. Iedere nis functioneert als een miniatuurheiligdom, niet als een betreedbare kamer. Het getal 64 ordent zowel architectuur als beeldenprogramma. In tantrische classificaties duidt het een volledig krachtenstelsel aan, vaak opgevat als acht groepen van acht, en het wordt tevens verbonden met de vierenzestig *kalas*, kunsten of vermogens. In Hirapur wordt deze symboliek tastbaar als een ononderbroken goddelijke ring rond de rituele ruimte.

De lage, smalle toegangsgang perst de bewegingsroute kort samen voordat de ronde binnenplaats zich plotseling opent. Twee *dvarapala’s*, of poortwachters, markeren de drempel; geduchte mannelijke figuren bezetten aangrenzende posities in het voorportaal. De doorgang richt de eerste zichtas op het centrale paviljoen en de belangrijkste nis daartegenover. Zo ontstaat zonder monumentale hoogte een duidelijke ruimtelijke hiërarchie: vernauwde toegang, open hof, gebouwd middelpunt en omringende reeks yogini’s.

Centraal paviljoen en sculpturale ordening

Midden op de binnenplaats staat een klein vierkant paviljoen dat traditioneel *Chandi Mandapa* wordt genoemd. Zijn orthogonale geometrie contrasteert met de cirkelvormige ommuring. Lage boogopeningen aan vier zijden laten beweging en zichtlijnen door de constructie toe, terwijl de bescheiden overdekking de beeldenwand niet aan het oog onttrekt. Het paviljoen verdeelt de looproute rond het centrum, creëert elkaar kruisende zichtassen en voegt een tweede, binnenste circuit toe aan de concentrische aanleg.

Het paviljoen omvat acht sculptuurplaatsen: vier voor yogini’s en vier voor Bhairava’s, geduchte verschijningsvormen van Shiva. Enkele beelden ontbreken of zijn vervangen; ook een voorstelling van de dansende Shiva wordt met deze kerngroep verbonden. De aanleg koppelt zo een overwegend mannelijk centrum aan de vrouwelijke buitenring zonder beide in afzonderlijke heiligdommen onder te brengen. Daarom wordt de compositie geïnterpreteerd als een gebouwde tantrische *mandala*, met zestig yogini’s langs de omtrek en vier in de centrale groep.

De meeste yoginibeelden zijn ongeveer veertig centimeter hoog en gehouwen uit fijnkorrelige chloriet, die een nauwkeurige modellering mogelijk maakt. Hun donkere, relatief gladde oppervlak onderscheidt zich scherp van de grovere zandsteen. Kapsels, sieraden, gebaren, dierlijke rijdieren en fantastische dragers geven iedere figuur een eigen identiteit; gelijkmatige schaal en plaatsing bewaren tegelijk de eenheid van het register. De sculpturen zijn geen toegevoegd ornament: aantal, onderlinge afstand en oriëntatie bepalen het ritme van de architectuur.

Buitenwand, ingrepen en conservering

De bolle buitenzijde is soberder dan het interieur, maar bevat een zeldzaam kenmerk: negen nissen met vrouwelijke zandsteenfiguren, traditioneel als Katyayani’s geïdentificeerd. Zij zijn met tussenruimten over de omtrek verdeeld en onderbreken de kale wand zonder een doorlopende verhalende fries te vormen. Door hun materiaal sluiten ze visueel aan bij het metselwerk, anders dan de donkere yogini’s binnenin. Het gebouw bezit zo een binnenwaarts gericht beeldenstelsel en een tweede beschermende zone tegenover de omgeving.

De middeleeuwse ringmuur en het centrale paviljoen zijn grotendeels bewaard, hoewel beelden werden verminkt, verwijderd of verloren gingen. Na de wetenschappelijke herontdekking in 1953 werd het terrein vrijgemaakt, verzwakt muurwerk geconsolideerd en werden overgebleven sculpturen geordend. Het huidige beeld combineert daarom oorspronkelijke bouwmassa met latere museale aanpassingen. Moderne bestrating, onderhouden toegangen en beschermende voorzieningen behoren eveneens tot de hedendaagse presentatie en niet noodzakelijk tot de middeleeuwse aanleg.

De open constructie is tegelijk de belangrijkste architectonische eigenschap en de grootste conserveringszwakte. Zandsteen wordt rechtstreeks blootgesteld aan moessonregen, vocht, temperatuurschommelingen en biologische aangroei. Chloriet is beter bestand, maar afzettingen en aanraking kunnen gebeeldhouwde details aantasten. Door de lage nissen komen de sculpturen bovendien gemakkelijk in contact met bezoekers, pigmenten en offergaven. Behoud vereist daarom controle van afwatering, voegen en steenoppervlakken zonder het nog actieve religieuze gebruik van de tempel te verhinderen.