Jogini

Een Jogini is een vrouwelijke figuur die verband houdt met yoga, spirituele kracht en de tantrische tradities van India. De term kan verwijzen naar een menselijke beoefenaar, een ingewijde of een godheid. In bepaalde hindoeïstische stromingen vormen de Jogini’s groepen godinnen, vaak bestaande uit vierenzestig figuren.

“Jogini” is een regionale variant van “Yogini”, afgeleid van het Sanskriet yoginī, de vrouwelijke vorm van yogin. De betekenis verschilt naargelang de historische periode, de religieuze traditie en de tekstuele context. In algemene zin is een yogini een vrouw die yoga beoefent of een vorm van spirituele meesterschap heeft bereikt. Het woord kan ook als eretitel voor een vrouwelijke leraar of asceet worden gebruikt.

In de tantrische tradities van het middeleeuwse India zijn Yogini’s vooral krachtige vrouwelijke godheden. Hun cultus kreeg tijdens de vroege middeleeuwen een duidelijke plaats binnen met name shaivitische en shaktische stromingen. Zij worden verbonden met Shakti, de actieve vrouwelijke kracht van het goddelijke, en vaak met Bhairava, een geduchte vorm van Shiva. Afhankelijk van de traditie gelden zij als verschijningsvormen, metgezellen of begeleidende godheden van een centrale godin.

Er bestaat geen algemeen geldende lijst van Yogini’s. Teksten en regionale tradities delen hen in groepen van acht, vierenzestig, eenentachtig of andere aantallen in. De groep van vierenzestig is het bekendst door de tempels die tussen ongeveer de 9e en 12e eeuw aan deze godheden werden gewijd. Bewaarde voorbeelden bevinden zich onder meer in Hirapur en Ranipur-Jharial in Odisha en in Khajuraho, Bhedaghat en Mitawali in Madhya Pradesh.

De iconografie van de Yogini’s is bijzonder gevarieerd. Sommige worden voorgesteld als rijk versierde vrouwen, terwijl andere een dierenhoofd of geduchte kenmerken bezitten. Zij kunnen wapens, kommen, muziekinstrumenten of rituele voorwerpen dragen en op dieren, menselijke figuren of mythische wezens staan. Deze kenmerken onderscheiden de afzonderlijke godheden en verbeelden verschillende aspecten van vrouwelijke goddelijke kracht.

Yogini’s worden soms in verband gebracht met de Matrika’s, de moedergodinnen, en met Dakini’s, andere vrouwelijke figuren uit tantrische tradities. Deze categorieën kunnen elkaar in bepaalde teksten en rituelen overlappen, maar zijn niet volledig gelijkwaardig. De term komt eveneens voor in het vajrayanaboeddhisme, waar een yogini een vrouwelijke godheid, een gevorderde beoefenaar of een rituele deelneemster kan zijn.