Yogyakarta • Borobudur-tempel - Uniek Boeddhistisch Erfgoed

De tempel van Borobudur is een boeddhistisch heiligdom bij Magelang in Midden-Java, Indonesië, op enige afstand van Yogyakarta. Het bouwwerk bestaat uit vulkanisch gesteente en heeft opeenvolgende terrassen met doorgangen en galerijen vol reliëfs. Boeddhabeelden en opengewerkte stoepa’s staan verspreid over verschillende niveaus. Een centrale stoepa bekroont de bovenste platforms. De route door het monument volgt een stijgend traject langs de terrassen. Borobudur wordt gebruikt voor religieuze plechtigheden en ontvangt daarnaast bezoekers volgens gereguleerde toegangsvoorwaarden. Het behoort tot een UNESCO-werelderfgoed dat ook de nabijgelegen boeddhistische tempels Mendut en Pawon omvat.

Borobudur: stichting, buitengebruikstelling en behoud

Bouw onder de Sailendra-dynastie

Borobudur ligt bij Magelang in Midden-Java, ten noordwesten van Yogyakarta. De bouw wordt doorgaans gedateerd tussen het einde van de achtste en de negende eeuw, tijdens de heerschappij van de Sailendra-dynastie. Een bewaard stichtingsdocument dat één opdrachtgever of nauwkeurige bouwdata vastlegt, ontbreekt. De datering berust daarom op inscripties, stilistische vergelijkingen en onderzoek naar opeenvolgende bouwfasen. De betrokkenheid van afzonderlijke vorsten blijft onderwerp van discussie.

Het heiligdom behoort tot het mahayanaboeddhisme. De reliëfs en de stijgende route langs de terrassen ondersteunden religieuze onderrichting en rituele rondgangen. Borobudur concentreerde het gebruik niet in een centrale binnenruimte, maar leidde bezoekers rondom een massieve kern. De uitvoering vereiste langdurige inzet van steenhouwers, beeldhouwers en arbeidskrachten. Dit wijst op omvangrijke bestuurlijke en economische ondersteuning, hoewel de precieze organisatie van het bouwbedrijf niet bekend is.

Tijdens de bouw werd het ontwerp aangepast. Een aanvullende stenen ommanteling bedekte een eerder aangebrachte reeks reliëfs aan de voet van het monument. Mogelijke verklaringen zijn versteviging van de constructie en herziening van de oorspronkelijke opzet. Geen van deze verklaringen is definitief vastgesteld. De ingreep toont wel aan dat het bouwwerk in verschillende fasen tot stand kwam en niet volledig volgens één ongewijzigd plan werd uitgevoerd.

Afnemend gebruik en plaatselijke herinnering

Wanneer het geregelde religieuze gebruik eindigde, is niet nauwkeurig vast te stellen. De verschuiving van Javaanse machtscentra naar het oosten vanaf de tiende eeuw verminderde waarschijnlijk de ondersteuning van het heiligdom. Latere politieke en religieuze veranderingen beïnvloedden eveneens de positie van Borobudur. Er is echter onvoldoende bewijs om de buitengebruikstelling uitsluitend te verklaren door één vulkaanuitbarsting, een militaire gebeurtenis of de verspreiding van de islam.

Begroeiing en opgehoopt materiaal onttrokken delen van de tempel geleidelijk aan het zicht. Toch bleef de plaats bij omwonenden bekend en kwam zij voor in Javaanse overleveringen en teksten. De gebruikelijke term ‘herontdekking’ heeft daarom vooral betrekking op de opname van Borobudur in koloniale onderzoeken en archeologische beschrijvingen. Het monument werd in de negentiende eeuw niet voor het eerst door mensen opgemerkt.

Door het wegvallen van regelmatig onderhoud konden water en planten de constructie verder aantasten. Stenen raakten verschoven en delen van het beeldhouwwerk beschadigd. Deze toestand bepaalde later de restauratieopgave: het verwijderen van begroeiing maakte de tempel zichtbaar, maar bood nog geen oplossing voor vochtproblemen en vervormingen binnen het bouwlichaam.

Onderzoek en opeenvolgende restauraties

In 1814 vernam Thomas Stamford Raffles, destijds Brits bestuurder van Java, van het bestaan van de tempel. Hij gaf ingenieur H. C. Cornelius opdracht de locatie te onderzoeken en vrij te maken. Onder Nederlands bestuur gingen de werkzaamheden verder. Tekeningen, opmetingen en fotografie brachten Borobudur gedurende de negentiende eeuw nauwkeuriger in kaart. Tegelijkertijd tastten het wegnemen en verplaatsen van beelden de samenhang van het monument aan.

Tussen 1907 en 1911 leidde Theodoor van Erp een omvangrijke restauratie. Daarbij werden onder meer onderdelen van de bovenste terrassen gedemonteerd en opnieuw opgebouwd. De werkzaamheden verbeterden hun toestand, maar verholpen niet alle problemen in de lagere galerijen en de kern. Binnendringend water bleef de steenoppervlakken aantasten en bewegingen in het metselwerk veroorzaken.

Na de Indonesische onafhankelijkheid groeide de monumentenzorg uit tot een internationale samenwerking. Een door UNESCO ondersteunde campagne leidde tot de restauratie van 1973–1983. Onderdelen werden afgebroken, stenen geregistreerd en behandeld, en de constructie werd met verbeterde drainage opnieuw samengesteld. Deze aanpak richtte zich op de oorzaken van het verval, vooral de waterhuishouding binnen het monument, en niet uitsluitend op herstel van zichtbare beschadigingen.

Religieus gebruik en bescherming

In 1991 schreef UNESCO het seriële erfgoed met de officiële naam Borobudur Temple Compounds in op de Werelderfgoedlijst. Het omvat Borobudur en de nabijgelegen boeddhistische tempels Mendut en Pawon. De inschrijving betreft daarmee een samenhangend geheel van drie heiligdommen. Bescherming van Borobudur omvat ook aandacht voor de omgeving waarin deze onderlinge relatie behouden moet blijven.

Borobudur wordt gebruikt voor boeddhistische plechtigheden, onder meer tijdens Waisak, de herdenking van de geboorte, verlichting en dood van de Boeddha. Religieuze activiteiten bestaan naast archeologisch onderzoek en cultureel bezoek. Deze verschillende gebruiksvormen stellen eisen aan de begeleiding van bezoekersstromen en de bescherming van kwetsbare stenen oppervlakken.

Het onderhoud richt zich op afwatering, slijtage, aantasting van reliëfs en beweging van bouwdelen. Asafzetting na de uitbarsting van de Merapi in 2010 maakte aanvullende reiniging en conservering noodzakelijk. Het gerestaureerde monument blijft daardoor afhankelijk van technisch toezicht en periodieke werkzaamheden aan zowel zichtbare steenoppervlakken als minder toegankelijke constructiedelen.

Gelijktijdige ontwikkelingen elders

Tijdens de voornaamste bouwperiode van Borobudur werd China bestuurd door de Tang-dynastie. Het Abbasidische kalifaat stichtte Bagdad in 762 als hoofdstad. In West-Europa werd Karel de Grote in 800 tot keizer gekroond. De Mayasteden in Midden-Amerika bevonden zich in de laatste eeuwen van de klassieke periode.

Borobudur: terrasopbouw, galerijen en stenen constructie

Een gelaagd bouwwerk rond een heuvel

Borobudur staat op een verhoging in de Keduvlakte, bij Magelang en ten noordwesten van Yogyakarta. Het bouwwerk omsluit een natuurlijke heuvel die de kern van de constructie vormt. De basis meet ongeveer 120 meter per zijde. Daarboven verkleint het grondvlak bij iedere volgende bouwlaag, waardoor een trapsgewijs profiel ontstaat. De brede onderste terrassen dragen een steeds smaller wordende bovenbouw. De ondergrond is daarmee opgenomen in het bouwlichaam en fungeert niet uitsluitend als draagvlak.

De compositie bestaat uit een verbrede voet, vierkante terrassen met verspringende zijden en drie ronde platforms. Vier trappen liggen op de hoofdassen volgens de windrichtingen en doorsnijden de concentrische aanleg. Deze radiale verbindingen ontsluiten de opeenvolgende niveaus, terwijl galerijen het mogelijk maken rondom het monument te lopen. De uitspringende en terugliggende delen van de onderste verdiepingen verlengen de omgangen. Tegelijkertijd creëren ze extra wandvlakken voor reliëfs, nissen en gebeeldhouwde omlijstingen.

Een centrale binnenzaal ontbreekt. De ruimtelijke organisatie bestaat hoofdzakelijk uit open trappen, doorgangen en terrassen rond de massieve kern. Op de lagere niveaus beperken muren en balustrades het uitzicht en richten ze de aandacht op nabijgelegen beeldhouwwerk. Hoger verdwijnen deze doorgaande begrenzingen en openen de ronde platforms zich naar de omgeving. De beklimming verandert daardoor geleidelijk van een tocht door omsloten galerijen in een beweging over open oppervlakken, zonder dat daarvoor een afzonderlijke overdekte overgangsruimte is aangebracht.

Metselwerk, verbreding van de voet en waterafvoer

Het zichtbare bouwwerk bestaat voornamelijk uit andesiet, een grijs vulkanisch gesteente. De oorspronkelijke steenblokken zijn zonder mortel samengevoegd. Nauwkeurig bewerkte aansluitingen en in elkaar grijpende verbindingen helpen de onderdelen op hun plaats te houden. Hetzelfde materiaal vormt dragende oppervlakken, sierlijsten en sculpturen. Reliëfvoorstellingen lopen regelmatig over meerdere blokken door. Hun leesbaarheid hangt daardoor samen met de juiste positie van de afzonderlijke stenen en met de uitlijning van de horizontale lagen.

Een aanvullende stenen ommanteling verbergt een oudere voet met gebeeldhouwde panelen. Deze verbreding vormt een zware rand rondom de basis en wijzigt het onderste profiel van het monument. De precieze aanleiding blijft onzeker: constructieve versteviging en aanpassing van het ontwerp behoren tot de voorgestelde verklaringen. Een klein vrijgelaten gedeelte maakt de oudere reliëfs zichtbaar. Daar is ook rechtstreeks te zien hoe de buitenste toevoeging zich verhoudt tot het eerder uitgevoerde oppervlak en welke delen zij bedekt.

De opeenvolgende terrassen vereisen een gerichte afvoer van regenwater. Kanalen en uitlaten voeren water naar buiten; sommige waterspuwers hebben de vorm van fantastische wezens. Binnendringend vocht heeft niettemin vervormingen en aantasting veroorzaakt. Bij restauraties zijn beschermende lagen en aanvullende drainage onder opnieuw gelegde oppervlakken aangebracht. De werking daarvan hangt samen met de toestand van bestrating, voegen en afvoerpunten. Verstoppingen of openingen kunnen water opnieuw naar kwetsbare delen van de constructie leiden, waardoor controle van deze onderdelen noodzakelijk blijft.

Galerijen, toegangspoorten en beeldnissen

De onderste galerijen liggen tussen de wand van het volgende terras en een buitenbalustrade. Reliëfs bevinden zich aan weerszijden van de loopruimte, waardoor de afbeeldingen op korte afstand kunnen worden bekeken. De panelen volgen de hoeken en verspringingen van de wanden. Voor veel verhalende reeksen vormt een rondgang met de wijzers van de klok de leesrichting. Het beeldprogramma is daardoor verdeeld over een bewegingsroute, in plaats van geconcentreerd op één voorgevel of binnenwand.

De trappen passeren opeenvolgende openingen met gebeeldhouwde omlijstingen. Boven toegangen verschijnen maskers van kala, terwijl makara-figuren voorkomen in onderdelen van het ornament rond doorgangen en trappen. Drempels, zijwanden en verschillen in breedte markeren de overgang tussen niveaus. Op de bordessen kruist de stijgende route de galerijen. Bezoekers kunnen daar verder omhooggaan of een omgang volgen. De opeenvolging van zulke kruispunten regelt de toegang tot de verschillende delen zonder centrale hal of gemeenschappelijk voorportaal.

Boeddhabeelden staan in nissen langs de buitenste gedeelten van de vierkante terrassen. Hun omlijstingen en bekroningen vormen herhaalde kleine bouwvolumes boven de galerijen. Ze geven de getrapte aanzichten een ander ritme dan de doorlopende reliëfreeksen eronder. Verschillende handhoudingen onderscheiden groepen beelden volgens hun plaatsing. De nissen maken deel uit van de balustradeopbouw: de sculpturen zijn niet alleen opgestelde objecten, maar bepalen samen met hun architecturale omhulsels ook de contouren van het monument.

Ronde platforms en centrale bekroning

De drie ronde platforms dragen 72 opengewerkte stoepa’s, verdeeld over concentrische ringen van 32, 24 en 16 exemplaren. Iedere stoepa was bestemd voor een zittend Boeddhabeeld. De openingen zijn ruitvormig op de onderste twee platforms en vierkant op het hoogste. De stenen omhulsels schermen de beelden gedeeltelijk af en laten tegelijk doorkijken toe. Tussen de afzonderlijke stoepa’s blijven doorgangen vrij. Hun onderlinge afstand organiseert de beweging over deze niveaus, waar doorlopende verhalende reliëfwanden ontbreken.

De grotere centrale stoepa vormt het bovenste middelpunt. Zijn gesloten omhulsel contrasteert met de opengewerkte structuren rondom. De overgang van de buitenste ring naar deze bekroning wordt bepaald door een kleiner aantal afzonderlijke volumes en de toenemende nadruk op de centrale as. Daardoor is het hoogste gedeelte anders opgebouwd dan de hoekige galerijen beneden: niet wandvlakken en doorgangen tussen muren, maar vrijstaande omhulsels en open tussenruimten bepalen hier de indeling.

Bij restauraties zijn aanzienlijke delen van de bovenbouw gedemonteerd en opnieuw samengesteld. De plaatsing van bewaarde stenen bepaalt de geometrie van de ringen en de aansluiting op de platformvloeren. Het zichtbare geheel omvat daardoor opnieuw opgebouwd metselwerk met oorspronkelijk materiaal en constructieve aanvullingen. Voor de stabiliteit worden de stand van de stoepa’s, de voegen in hun omhulsels en de ondersteunende lagen gecontroleerd, evenals de afwatering over de oppervlakken tussen de afzonderlijke bouwvolumes.