Yogyakarta • Penataran-tempel - Hindoetempel van Majapahit

De Penatarantempel, ook bekend als Candi Panataran, is een hindoeïstisch religieus complex nabij Blitar in de Indonesische provincie Oost-Java, en ligt niet in Yogyakarta. Het archeologische terrein omvat verschillende gebouwen en ceremoniële ruimten binnen een afgebakend complex. De locatie was gewijd aan de verering van Shiva en bleef in gebruik tijdens de koninkrijken Kediri en Majapahit. Penataran is tegenwoordig beschermd cultureel erfgoed en toegankelijk voor bezoekers. De bewaard gebleven onderdelen geven inzicht in de inrichting en het gebruik van een omvangrijk Javaans tempelcomplex voor religieuze bijeenkomsten en ceremoniële activiteiten.

Het tempelcomplex van Penataran in Oost-Java

Stichting onder het koninkrijk Kediri

De Penatarantempel, ook bekend als Candi Panataran of Candi Palah, ligt niet in Yogyakarta. Het complex bevindt zich in het dorp Penataran bij Blitar, in de provincie Oost-Java, op de zuidwestelijke hellingen van de vulkaan Kelud. Het hindoeïstische heiligdom was hoofdzakelijk met Shiva verbonden en ontwikkelde zich gedurende meer dan twee eeuwen, van het koninkrijk Kediri tot de laatste periode van Majapahit.

De oudste betrouwbaar gedateerde vermelding staat in de Palah-inscriptie uit 1197, die binnen het complex bewaard is gebleven. De tekst werd opgesteld tijdens de regering van Kertajaya, ook Srengga genoemd, de laatste vorst van Kediri. Hij verleende een bijzondere status aan grond die bestemd was voor de verering van Bhatara Palah. Deze godheid hield waarschijnlijk verband met Shiva en de Kelud. De stichting verenigde daardoor koninklijke bescherming, religieuze verering en de rituele beveiliging van een gebied dat regelmatig door vulkanische activiteit werd bedreigd.

Slechts weinig zichtbare onderdelen kunnen met zekerheid aan deze eerste periode worden toegeschreven. Het oorspronkelijke heiligdom werd vermoedelijk in latere bouwwerken opgenomen of tijdens de ontwikkeling onder Majapahit vervangen. De inscriptie bevestigt echter dat Palah al een georganiseerde cultusplaats was voordat de meeste bewaard gebleven gebouwen werden opgericht.

Uitbreiding onder Majapahit

Na een onderbreking in het gedocumenteerde bouwverloop begonnen aan het begin van de veertiende eeuw omvangrijke werkzaamheden. Twee poortwachters, of *dvarapala’s*, dragen jaartallen die overeenkomen met 1319 en 1320. Zij wijzen op een herinrichting van toegangen en binnenplaatsen tijdens de regering van Jayanegara. Penataran kreeg vermoedelijk de functie van een door de Majapahit-vorsten ondersteund koninklijk heiligdom, maar werd nooit volgens één volledig bouwplan uitgevoerd.

De gebouwen werden over drie opeenvolgende binnenplaatsen verdeeld. De Bale Agung, het Pendopoterras, de Gedateerde Tempel, de Nagatempel en de hoofdtempel behoren tot verschillende bouwfasen. De Gedateerde Tempel draagt het jaartal 1369, uit de regeringsperiode van Hayam Wuruk, terwijl het Pendopoterras uit 1375 dateert. Andere inscripties lopen van het begin van de veertiende eeuw tot 1454 en documenteren voortdurende investeringen in heiligdommen, terrassen, sculpturen en rituele voorzieningen.

Het in 1365 voltooide hofgedicht *Nagarakretagama* noemt het heiligdom Palah en vermeldt bezoeken van Hayam Wuruk. Deze bezoeken bevestigen de nauwe relatie tussen Penataran en het koningschap van Majapahit. Het religieuze programma combineerde de verering van Shiva, de symbolische bescherming van het rijk en de voorstelling van het tempelterrein als de heilige berg Meru. Reliëfs met scènes uit het *Ramayana*, het *Krishnayana* en andere verhalen verbonden het complex met de literaire cultuur van het hof.

Het jongste jaartal in het complex is 1454. Dit hoeft niet het moment van een officiële voltooiing aan te duiden, maar vormt het laatste bekende bewijs voor bouw- of renovatiewerk. Penataran moet daarom worden beschouwd als een geleidelijk ontwikkeld heiligdom dat tussen 1197 en het midden van de vijftiende eeuw herhaaldelijk werd aangepast.

Gelijktijdige ontwikkelingen elders

De voornaamste uitbreiding van Penataran in de veertiende en vijftiende eeuw viel samen met de Zwarte Dood en de Honderdjarige Oorlog in Europa. In China verving de Ming-dynastie in 1368 de Yuan-dynastie. Het Malirijk kreeg internationale bekendheid onder Mansa Moussa, die in 1324 naar Mekka reisde. Op het vasteland van Zuidoost-Azië bleef Angkor een belangrijk politiek centrum voordat de Khmermacht zich in de vijftiende eeuw geleidelijk zuidwaarts verplaatste.

Verval, herontdekking en archeologisch onderzoek

De verzwakking en verdwijning van Majapahit rond het begin van de zestiende eeuw beëindigden de duurzame koninklijke ondersteuning van Penataran. Hindoeïstische instellingen verloren in een groot deel van de regio hun positie en het complex functioneerde niet langer op zijn vroegere schaal. Begroeiing, vulkanische afzettingen en beperkt onderhoud beschadigden de gebouwen. Houten bovenconstructies verdwenen, terwijl stenen terrassen, funderingen en reliëfs de algemene indeling herkenbaar hielden.

Europese koloniale bestuurders kregen aan het begin van de negentiende eeuw kennis van het terrein, vooral tijdens het Britse bestuur van Java onder Thomas Stamford Raffles. Nederlandse onderzoekers maakten later systematische beschrijvingen, tekeningen en inventarissen. Zij bestudeerden de Palah-inscriptie, registreerden gedateerde bouwelementen en brachten de ruïnes in verband met vermeldingen in Oud-Javaanse teksten.

Koloniale archeologische diensten begonnen delen van het complex vrij te maken en te verstevigen. De Nagatempel werd in 1917–1918 gerestaureerd, maar het verdwenen dak kon niet worden gereconstrueerd. Latere werkzaamheden stabiliseerden terrassen, plaatsten herkenbare bouwblokken terug en verbeterden de afwatering. Omdat het bovendeel van de hoofdtempel was ingestort en veel onderdelen ontbraken, bleef een volledige reconstructie achterwege. Enkele teruggevonden stenen werden afzonderlijk in een experimentele opstelling samengebracht.

Huidig gebruik en behoud

Penataran functioneert tegenwoordig voornamelijk als beschermd archeologisch terrein en als locatie voor de presentatie van het hindoeïstisch-Javaanse erfgoed. De inscripties, reliëfs en opeenvolgende binnenplaatsen documenteren de verandering van een Kediri-heiligdom in een koninklijk complex van Majapahit. Er kunnen nog hindoeïstische ceremonies plaatsvinden, maar het terrein heeft niet langer de institutionele functie die het onder de pre-islamitische koninkrijken bezat.

De conservering richt zich op erosie van het andesiet, biologische aangroei op reliëfs, waterinfiltratie en schade door hevige tropische neerslag. De nabijheid van de Kelud brengt bovendien risico’s van asafzetting en andere vulkanische verschijnselen mee. Bezoekersroutes moeten kwetsbare reliëfs, poortwachters en metselwerk beschermen. Het beheer combineert daarom bouwkundige controle, onderhoud van de drainage, verwijdering van schadelijke begroeiing en voorzichtige behandeling van stenen oppervlakken, zonder onvoldoende gedocumenteerde bouwdelen te reconstrueren.

Architectonische organisatie van het Penataran-tempelcomplex

Ligging en indeling van de binnenplaatsen

De Penatarantempel, of Candi Panataran, ligt niet in Yogyakarta maar nabij Blitar in Oost-Java. Het complex bevindt zich op de zuidwestelijke hellingen van de vulkaan Kelud en beslaat ongeveer 13.560 m², waarvan circa 2.580 m² uit bewaard gebleven bouwwerken bestaat. De hoofdrichting loopt naar de vulkaan, die als de heiligste zijde van het terrein gold. De gebouwen vormen geen symmetrische compositie, maar staan binnen een langgerekt complex dat volgens een oplopende rituele hiërarchie is georganiseerd.

Twee dwarsmuren, tegenwoordig slechts gedeeltelijk bewaard, verdeelden het terrein in drie opeenvolgende binnenplaatsen. De westelijke ingang gaf toegang tot een voorhof met verhoogde paviljoens en terrassen. Op de middelste binnenplaats stonden verschillende zelfstandige heiligdommen, terwijl de oostelijke en binnenste hof, het dichtst bij de Kelud, de hoofdtempel bevatte. Bakstenen poorten en wachtersbeelden markeerden de overgangen. Deze indeling leidde bezoekers van relatief open gemeenschappelijke ruimten naar de gebouwen die voor centrale ceremonies bestemd waren.

De bouwwerken staan zowel achter als naast elkaar, zonder één ononderbroken as die alle toegangen verbindt. Verplaatsing door het complex vereiste daardoor schuine benaderingen en richtingsveranderingen tussen terrassen, tempels en open zones. Stenen monumenten werden aangevuld met houten paviljoens, waarvan uitsluitend platforms en paalvoeten overblijven. Twee rituele badplaatsen buiten de hoofdafsluiting completeerden het geheel. Een ervan ligt ten zuidoosten van de tempels beneden het huidige maaiveld en ontvangt water uit een ondergrondse bron.

Paviljoens van de voorhof en middelste heiligdommen

De Bale Agung staat in het noordwestelijke deel van de eerste binnenplaats. Het rechthoekige stenen platform meet ongeveer 37 bij 18,84 meter en is 1,44 meter hoog. Muren en dak zijn verdwenen, maar stenen paalvoeten tonen dat een houten constructie het terras overdekte. Trappen nabij het midden van de zijden verschaften toegang tot de verhoogde vloer. Een gebeeldhouwde naga omringt het platform, met uitstekende koppen bij de hoeken, terwijl figuren van Mahakala oorspronkelijk de trappen bewaakten.

Ten zuidoosten van de Bale Agung ligt het Pendopoterras, dat ongeveer 29,05 bij 9,22 meter meet en 1,50 meter hoog is. Twee westelijke trappen, geflankeerd door kleine gevleugelde wachters, leiden naar het platform. De zijwangen eindigen in gekrulde profielen met driehoekige bloemmotieven. Verhalende reliëfs bedekken de verticale vlakken van de uit 1375 daterende sokkel. Ook dit terras wordt door gebeeldhouwde naga’s omringd. Overgebleven paalvoeten wijzen op een overdekt paviljoen van vergankelijke materialen en niet op een volledig gemetseld heiligdom.

Op de middelste binnenplaats bevat de Gedateerde Tempel uit 1369 een kamer die vanuit het westen toegankelijk is en een beeld van Ganesha herbergt. Een trap met gebogen zijwangen bereikt de hoge sokkel. Schijndeuren verdelen de overige gevels en worden bekroond door beschermende kalamaskers. Het bewaard gebleven stenen dak bestaat uit rijkversierde, naar boven toe verkleinende niveaus met een vierkante top. Een zonne-embleem van Majapahit in de bovenbouw verbindt de architecturale decoratie met de beeldtaal van het koninklijk gezag.

Nagatempel en hoofdheiligdom

De Nagatempel op de middelste binnenplaats meet ongeveer 4,83 bij 6,57 meter en is tot een hoogte van 4,70 meter bewaard. Het gebouw is opgetrokken uit andesiet en bevat een naar het westen geopende kamer. De toegangstrap werd oorspronkelijk geflankeerd door twee wachters met knotsen. Negen rijk geklede menselijke figuren staan rondom de gevels en dragen een lange slang die langs de bovenrand is uitgehouwen. De naga functioneert daardoor als een doorlopende bekronende band en niet als een afzonderlijk ornament.

Medaillons tussen de dragende figuren bevatten bladeren, bloemen, dieren en kleine verhalende taferelen. Het oorspronkelijke dak is verdwenen en kan gedeeltelijk uit vergankelijke materialen hebben bestaan. Bij de restauratie van 1917–1918 werden de sokkel en het tempellichaam hersteld, maar de onvoldoende gedocumenteerde overkapping bleef achterwege. De combinatie van menselijke figuren en slang geeft de buitenzijde een uitgesproken sculpturale structuur: het beeldhouwwerk markeert hoeken, wandvakken en bovengrens en vormt daarmee een actief onderdeel van de gevelopbouw.

De hoofdtempel staat op de oostelijke binnenplaats. Zijn sokkel met drie terrassen bereikt ongeveer 7,19 meter hoogte. Het eerste terras meet circa 30,06 meter langs de oost-westas en bezit aan elke zijde een centrale uitbouw. Twee westelijke trappen geven toegang; de wachters ernaast dragen het jaartal 1347. De terugliggende tweede verdieping vormt een omgang vanwaar bezoekers de gebeeldhouwde panelen konden bekijken. Reliëfs op de eerste twee niveaus verbeelden episodes uit het *Ramayana* en *Krishnayana*, afgewisseld met decoratieve medaillons.

Het bijna vierkante derde terras is versierd met gevleugelde naga’s en leeuwen die als sculpturale steunen zijn behandeld. Onderzoek onder de vloer bracht een rechthoekige kern van rode baksteen aan het licht, later omgeven door een bekleding van andesiet. Deze constructie wijst op uitbreiding van een ouder heiligdom in plaats van volledige vervanging. Het bovendeel van de hoofdtempel is verdwenen en kan door ontbrekende onderdelen niet betrouwbaar worden gereconstrueerd. Teruggevonden blokken zijn daarom afzonderlijk in een experimentele opstelling samengebracht.

Materialen, wijzigingen en conservering

Penataran combineert andesiet, rode baksteen, hout en verdwenen dakmaterialen. Andesiet werd toegepast voor terrassen, trappen, bekledingsblokken, beelden en reliëfs die aan intensieve rituele beweging werden blootgesteld. Baksteen vormde binnenplaatsmuren, poorten en sommige oudere constructieve kernen. Houten paviljoens rustten op stenen voetstukken die de palen tegen bodemvocht beschermden. Deze gemengde bouwwijze verklaart de ongelijke bewaring: minerale platforms blijven herkenbaar, terwijl de lichte bovenconstructies verdwenen en vooral hun paalvoeten informatie over afmetingen en indeling verschaffen.

Restauraties hebben terrassen verstevigd, herkenbare bekledingsstenen teruggeplaatst en bouwblokken met een vaststelbare oorspronkelijke positie opnieuw gemonteerd. Onvoldoende gedocumenteerde bovenbouwen, vooral die van de hoofdtempel, werden niet gereconstrueerd. De huidige conservering richt zich op erosie van het andesiet, biologische aangroei, water in de voegen en aantasting door zware neerslag. De Kelud stelt het terrein bovendien bloot aan vulkanische afzettingen. Bezoekersroutes moeten de reliëfs beschermen zonder de ruimtelijke leesbaarheid van de drie binnenplaatsen en hun opklimmende ordening richting de berg te verstoren.