Français (France) 
English (UK) De Bayon is een tempel in het centrum van Angkor Thom, op de archeologische site Angkor, nabij Siem Reap in Cambodja. Het monument is herkenbaar aan zijn torens met grote gebeeldhouwde gezichten, die vanuit verschillende delen van het complex zichtbaar zijn. De galerijen bevatten reliëfs met onder meer voorstellingen van het dagelijks leven, optochten en gevechten. De routes verbinden binnenhoven, doorgangen en gebedsruimten. De Bayon maakt deel uit van het erfgoed met de officiële naam ‘Angkor’, dat in 1992 op de Werelderfgoedlijst van UNESCO werd ingeschreven. Het monument ontvangt bezoekers en wordt onderzocht en geconserveerd.
Angkor • Bayon-tempel
Angkor • Bayon-tempel
Angkor • Bayon-tempel
Bayon-tempel
De Bayon: koninklijke stichting, religieuze veranderingen en monumentenzorg
De staatstempel van Jayavarman VII
De Bayon werd aan het einde van de twaalfde en het begin van de dertiende eeuw gebouwd onder Jayavarman VII, die in 1181 koning werd. Het monument staat in het centrum van Angkor Thom en diende als staatstempel van zijn hoofdstad. De stichting maakte deel uit van de reorganisatie van het koninklijke gezag na de conflicten met de Chams. Anders dan eerdere koninklijke heiligdommen, die voornamelijk aan hindoeïstische godheden waren gewijd, kreeg de Bayon een boeddhistische bestemming.
Het centrale heiligdom bevatte een Boeddha die op een naga -slang zat en wordt verbonden met de naam Jayabuddhamahanatha. Deze benaming verwees naar de koninklijke opdrachtgever en verbond het belangrijkste cultusbeeld met diens patronage. Inscripties in verschillende zijkapellen noemen godheden die afkomstig waren uit plaatsen binnen het rijk. Door zulke plaatselijke culten samen te brengen, gaf de tempel religieuze vorm aan de verhouding tussen regionale gemeenschappen en het centrale gezag in Angkor.
Het oorspronkelijke programma beperkte zich niet tot uitsluitend boeddhistische voorstellingen. Ook hindoeïstische verwijzingen maakten deel uit van de religieuze inrichting. De monumentale gezichten zijn achtereenvolgens geïnterpreteerd als Avalokiteshvara, beschermende godheden of een verbeelding van de vorst. Geen van deze verklaringen is onomstreden. De waargenomen gelijkenis met portretten van Jayavarman VII bewijst niet dat het uitsluitend koninklijke beeltenissen zijn. Bovendien ontbreekt een volledige stichtingsinscriptie waarmee het oorspronkelijke programma en de precieze bouwvolgorde kunnen worden gereconstrueerd.
Wereldhistorische tijdgenoten van de bouw
De bouwperiode van de Bayon valt rond Saladins verovering van Jeruzalem in 1187 en de daaropvolgende Derde Kruistocht. In China bestuurde de Zuidelijke Song-dynastie haar rijk vanuit Hangzhou. Het sultanaat van Delhi werd in 1206 in Noord-India gesticht. De uitroeping van Dzjengis Khan in hetzelfde jaar viel eveneens binnen de voornaamste ontwikkelingsperiode van de tempel.
Verbouwingen en veranderend religieus gebruik
Het bewaarde gebouw toont een project dat tijdens de uitvoering veranderde, niet de ononderbroken verwezenlijking van één vaststaand ontwerp. Uitbreidingen, aanvullende galerijen en gewijzigde doorgangen maakten de bebouwing geleidelijk dichter. Onderzoekers onderscheiden verschillende bouwfasen, maar kunnen afzonderlijke ingrepen niet steeds aan bepaalde vorsten toeschrijven. De stichting onder Jayavarman VII moet daarom worden onderscheiden van veranderingen tijdens en na zijn regering. De onregelmatigheden bewaren aanwijzingen voor die ontwikkeling en zijn niet uitsluitend het gevolg van verval.
De reliëfs tonen onderwerpen die werden gekozen om het koninkrijk en zijn bewoners te verbeelden. De buitenste galerijen bevatten land- en zeeslagen, optochten, markten, voedselbereiding en andere dagelijkse bezigheden. Sommige militaire scènes worden in verband gebracht met gevechten tussen Khmers en Chams. Hun historische betekenis vraagt echter om onderscheid tussen concrete gegevens over afgebeelde gebruiken en de identificatie van gebeurtenissen. Niet iedere voorstelling kan met zekerheid worden gekoppeld aan een gedateerde veldtocht of letterlijk worden gelezen als verslag van een overwinning.
Boeddhistische beelden werden later verwijderd of opnieuw uitgehouwen, terwijl hindoeïstische voorstellingen werden toegevoegd. Deze veranderingen worden traditioneel verbonden met Jayavarman VIII, een vorst uit de tweede helft van de dertiende eeuw die de verering van Shiva ondersteunde. De toeschrijving van alle vernielingen aan zijn regering blijft evenwel hypothetisch. Bewerkingssporen tonen religieuze ingrepen aan, maar identificeren niet altijd hun uitvoerders of datering. Het materiële bewijs is daardoor zekerder dan een volledig samenhangend verhaal over één centraal geleide beeldenvernietiging.
De ontwikkeling van het theravada-boeddhisme bracht verdere aanpassingen mee. Onderzoek aan de centrale Boeddha en zijn voetstuk heeft wijzigingen vastgesteld die met de zestiende eeuw worden verbonden. Deze sporen wijzen op hernieuwde aandacht voor het beeld na de periode van de grote koninklijke bouwcampagnes. De religieuze geschiedenis van de Bayon kan daarom niet worden teruggebracht tot een boeddhistische stichting, gevolgd door hindoeïstische vernieling en definitieve verlating. Latere ingrepen behoren eveneens tot het overgeleverde monument, ook wanneer hun omvang moeilijk precies vast te stellen is.
De vondst van de centrale Boeddha en modern onderzoek
In 1933 ontdekte Georges Trouvé fragmenten van een groot Boeddhabeeld in de schacht onder het centrale heiligdom. De vondst leverde materiële bevestiging van de boeddhistische bestemming, die in vroegere interpretaties ter discussie had gestaan. De gebroken toestand en de vindplaats bewezen dat het beeld was verplaatst. Zij bepaalden op zichzelf echter niet wanneer het werd vernield of onder welke omstandigheden de fragmenten in de schacht terechtkwamen.
Na het samenvoegen werd de Boeddha opgesteld in een paviljoen ten oosten van de tempel, nabij de weg naar de Overwinningspoort. De inwijding vond op 17 mei 1935 plaats in aanwezigheid van koning Monivong en omvatte religieuze plechtigheden. De operatie ging daarmee verder dan archeologische presentatie: een door opgraving teruggevonden beeld werd opnieuw beschikbaar gesteld voor verering, buiten zijn oorspronkelijke heiligdom.
Vrijlegging, opmetingen en onderzoek van het metselwerk verfijnden vervolgens de kennis van de opeenvolgende bouwtoestanden. De gezamenlijke bestudering van sculptuur, inscripties en constructiedetails leidde tot herziening van oudere verklaringen over datering en religieuze veranderingen. Zelfs de naam ‘Bayon’, door plaatselijke informanten aan Europese onderzoekers overgeleverd, biedt geen zekerheid over de benaming die bij de stichting werd gebruikt.
Erfgoedbescherming en voortgaande conservering
De Bayon behoort tot het erfgoed met de officiële naam ‘Angkor’, dat in 1992 op de Werelderfgoedlijst van UNESCO werd ingeschreven. In 1994 begon een door Japan ondersteund beschermingsprogramma dat onderzoek met constructieve conservering verbindt. De samenwerking met de Cambodjaanse APSARA-autoriteit kreeg in 2005 verder vorm met de oprichting van een gezamenlijk Japans-Cambodjaans team.
De werkzaamheden betreffen de stabiliteit van torens, verschoven metselwerk, zandsteenverwering en waterafvoer. Opmetingen, constructieve monitoring en opleiding van Cambodjaanse deskundigen begeleiden het herstel van kwetsbare galerijen en bijgebouwen. Tegelijk behoudt de Bayon een boeddhistische religieuze functie. De toegang tot kwetsbare gedeelten wordt aangepast aan de conserveringsbehoeften, zodat verering en bezoek kunnen samengaan met onderzoek en versteviging van de verschillende historische bouwfasen.
De Bayon: galerijen, gezichtentorens en dragende constructies
Situering en algemene opbouw
De Bayon staat in het centrum van Angkor Thom, waar de voornaamste routes door de stad samenkomen. De hoofdingang ligt aan de oostzijde, achter een vooruitstekend terras dat de benadering organiseert. Het gebouw combineert rechthoekige galerijen, onderverdeelde binnenhoven en een verhoogde centrale massa met omringende torens. Deze onderdelen vormen een dichte compositie waarin hogere bouwvolumes elkaar visueel overlappen. Op grondniveau bieden de doorgangen slechts beperkte doorkijken. De samenhang van de plattegrond wordt daarom pas duidelijk wanneer zowel de horizontale assen als de hoogteverschillen worden gevolgd.
De buitenste galerij begrenst een rechthoek van ongeveer 160 bij 140 meter. Toegangspaviljoens, of gopura, onderbreken de zijden op de hoofdassen. Deze bouwkundige begrenzing vormt geen afzonderlijke versterkte omheining met een eigen gracht: de tempel behoort tot de ruimere aanleg van Angkor Thom. Naar binnen toe staan de gebouwen dichter rond het heiligdom gegroepeerd. Opeenvolgende drempels, treden en deuropeningen verdelen de route in korte trajecten, ook waar meerdere openingen dezelfde zichtlijn volgen en een verbinding met het centrale deel van het monument behouden.
De plattegrond bevat aansluitingen en onregelmatigheden die voortkomen uit opeenvolgende bouwcampagnes. Toegevoegde galerijen completeerden rechthoekige ordeningen rond een kruisvormige aanleg, terwijl ruimten werden opgehoogd, gevuld of verder onderverdeeld. Deze ingrepen verklaren verschillen in vloerniveau en doorgangen waarvan de onderlinge relaties vanaf één standpunt moeilijk herkenbaar zijn. Reconstructies moeten vastgestelde bouwtoestanden van hypothesen onderscheiden. Het bestaande complex omvat zowel toevoegingen rond oudere volumes als openingen door instorting; de huidige ingewikkeldheid kan daardoor niet volledig worden toegeschreven aan één oorspronkelijk ontwerp van het gehele tempelgebouw.
Galerijen, binnenhoven en centraal heiligdom
De buitenste galerij verbindt gebeeldhouwde wanden met openingen naar aangrenzende ruimten. De reliëfs zijn verdeeld over registers waarvan de compositie reageert op de beschikbare vlakken tussen architectonische onderbrekingen. Verdwenen dakgedeelten stellen sommige panelen tegenwoordig rechtstreeks bloot aan de hemel. De lichtval verschilt daardoor van die in een volledig overdekte gang. Hoekgebouwen en axiale paviljoens onderbreken de voorstellingen zonder de rondgang geheel op te heffen. De reliëfwand functioneert tegelijk als drager van afbeeldingen en als begrenzing van de route rond de dichter bebouwde binnenzone.
De binnenste galerij omsluit een kleinere ruimte bij de toegangen tot het bovenste terras. Haar reliëfs bevinden zich op muren die door deuren, richtingsveranderingen en aansluitende passages worden geleed. Tussen de galerijen verdelen gebouwen en funderingsresten de binnenhoven. Twee bouwwerken die gewoonlijk bibliotheken worden genoemd, staan in het oostelijke gedeelte. Hun gesloten kamers verschillen van de omringende verkeersruimten, hoewel de traditionele benaming niet vastlegt wat er oorspronkelijk werd bewaard. Hun positie hangt samen met de nabijgelegen ingangen en de beschikbare oppervlakken van de binnenhoven.
Het bovenste terras draagt het centrale heiligdom en dicht gegroepeerde neventorens. De hoofdmassa heeft een ongeveer cirkelvormige omtrek en bereikt circa drieënveertig meter boven het omliggende terrein. Binnen liggen een centrale kamer, perifere ruimten en straalsgewijs gerangschikte kapellen, verbonden door smalle doorgangen. De afgeronde buitenvorm contrasteert met de rechthoekige galerijen beneden, maar bewaart relaties met een kruisvormige ordening. Aanvullingen rond de kern en de ingangen maakten de buitenmassa meer aaneengesloten, zonder alle verschillen tussen de daarin opgenomen bouwdelen op te heffen of volledig te verbergen.
Gezichtentorens en bouwtechniek
De gezichtentorens bestaan uit metselwerk waarvan de buitenvlakken tot monumentale gelaatstrekken zijn uitgehouwen. Ieder gezicht loopt over verschillende zandsteenlagen; voegen doorsnijden ogen, lippen, wangen en sieraden. Het zijn dus geen monolithische maskers die tegen afzonderlijke gevels zijn bevestigd. Afmetingen, hoogten en oriëntaties verschillen per toren. Sommige dragen drie gezichten in plaats van vier, waardoor het geheel niet kan worden beschreven als de mechanische herhaling van één identiek model naar alle windstreken. De afzonderlijke configuraties houden verband met hun positie binnen de dicht opeengeplaatste bovenbouw.
Het aantal torens varieert naargelang een inventaris alleen staande constructies telt of ook ingestorte resten en gereconstrueerde bouwtoestanden meeneemt. Hun profielen omvatten kleiner wordende bekroningen, uitstekende onderdelen en gebeeldhouwde overgangen tussen de gezichten. Kleinere figuren en ornamenten vullen tussenliggende vlakken. Vanaf het bovenste terras verschijnen nabijgelegen gezichten in opeenvolgende doorkijken; vanuit de lagere hoven verbergen overlappende torens delen van achterliggende gebouwen. Deze effecten ontstaan door de onderlinge afstanden en hoogteverschillen, niet uitsluitend door de afmetingen van het beeldhouwwerk op de naar buiten gerichte oppervlakken.
Zandsteen vormt de opstanden, deuromlijstingen, pijlers en sculpturen; gemetselde funderingen en grondvullingen maken deel uit van de ondersteunende platforms. Overdekkingen gebruiken uitkraging: opeenvolgende horizontale steenlagen steken naar binnen totdat de opening sluit. Zo ontstaan relatief smalle gangen onder aanzienlijke steenmassa’s. Muren en steunpunten moeten deze belasting opnemen, ook waar aangrenzende bouwdelen verschillend zijn gefundeerd. Bij gewijzigde constructies maken uiteenlopende opleggingen en verbindingen tussen ouder en toegevoegd metselwerk nauwkeurig onderzoek noodzakelijk, vooral onder verhoogde torens en bij kamers die onderling door smalle passages verbonden zijn.
Geïntegreerde decoratie en constructieve conservering
De buitenste reliëfs combineren uitgebreide militaire scènes met voorstellingen van dagelijkse bezigheden, terwijl de binnenste galerijen meer religieuze en mythologische onderwerpen bevatten. Het beeldhouwwerk volgt muren, pijlers en omlijstingen en vormt geen zelfstandige decoratieve laag. Vrouwelijke figuren en plantaardige motieven bezetten kleinere oppervlakken. Sommige religieuze afbeeldingen zijn opnieuw bewerkt of verwijderd, met verdiepingen, gewijzigde contouren en afwijkende afwerking als resultaat. Deze sporen documenteren ingrepen rechtstreeks in de gevelstenen en maken aangepaste panelen onderscheidbaar van aangrenzende vlakken waarop een oudere gebeeldhouwde afwerking behouden is gebleven.
Geotechnisch onderzoek bestudeert de samenhang tussen torens, platforms en funderingen. Verschillen in vulling en onderbouw vereisen beoordeling per sector, in plaats van éénzelfde constructie onder de volledige tempel te veronderstellen. Verplaatsing van blokken kan samenhangen met zetting, verzwakte steunpunten of gebrekkige waterafvoer. Monitoring combineert geometrische opmetingen, scheurregistratie en metingen van het gedrag van het metselwerk. Verbindingen rond de centrale toren verdienen bijzondere aandacht, omdat beweging bij een oplegging verschillende aangrenzende onderdelen kan beïnvloeden zonder overal dezelfde zichtbare schade of vervorming te veroorzaken.
Restauraties betroffen onder meer de bibliotheken en delen van de buitenste galerij. Gecontroleerde demontage maakt onderzoek van funderingen, versteviging van steunpunten en herplaatsing van geïdentificeerde stenen mogelijk. Noodzakelijke aanvullingen moeten stabiliteit verzekeren en tegelijk herkenbaar blijven tegenover oud materiaal. Bescherming van reliëfs hangt ook af van daken en drainage: versteviging van het gebeeldhouwde oppervlak alleen verhelpt geen beweging of vocht in de dragende wand. Conservering verbindt daarom de behandeling van sculpturen met herstel van de bouwdelen boven, achter en onder de panelen langs de galerijen.