Angkor • Cambodja: Baphuon-tempel - Geschiedenis & Architectuur

De Baphuon is een tempel binnen de omwalling van Angkor Thom, op de archeologische site Angkor, nabij Siem Reap in Cambodja. Het monument staat dicht bij de Bayon en het voormalige koninklijke paleis. Het is herkenbaar aan zijn opeenvolgende niveaus, verhoogde toegangsweg en galerijen. Een voorstelling van een liggende Boeddha beslaat een deel van de westelijke gevel. De bezoekersroute omvat trappen en terrassen met uitzicht op de omliggende overblijfselen. De Baphuon maakt deel uit van het erfgoed met de officiële naam ‘Angkor’, dat in 1992 op de Werelderfgoedlijst van UNESCO werd ingeschreven.

De Baphuon: koninklijke stichting, boeddhistische herbestemming en restauratie

Een elfde-eeuwse stichting met een herziene datering

De Baphuon werd in Angkor gebouwd als koninklijke tempel gewijd aan Shiva. Het monument staat onmiddellijk ten zuiden van de omheining van het koninklijke paleis. De latere stadsomwalling van Angkor Thom omsloot daarmee een reeds bestaande stichting. De bouw werd lange tijd toegeschreven aan Udayadityavarman II, die in het midden van de elfde eeuw regeerde, en doorgaans rond 1060 gedateerd. Deze toeschrijving berustte op indirecte historische en epigrafische verbanden, niet op een ondubbelzinnige stichtingsinscriptie die de opdrachtgever noemt.

Een in 2015 gepubliceerd onderzoek stelde deze chronologie ter discussie. Onderzoekers analyseerden met radiokoolstofdatering het koolstof in ijzeren krammen uit het metselwerk. Dit koolstof was tijdens de metaalproductie opgenomen. De resultaten voor onderdelen uit de oorspronkelijke bouwfase wezen op vervaardiging vóór de regering van Udayadityavarman II. In combinatie met historische gegevens ondersteunen zij een verband met Suryavarman I, die van 1010 tot 1050 regeerde. De bevindingen maken een vroegere stichting aannemelijk, zonder een exact beginjaar voor de werkzaamheden vast te leggen.

Deze herdatering verandert de politieke interpretatie van de Baphuon. Het monument kan verbonden zijn met de versterking van het koninklijke gezag onder Suryavarman I, in plaats van uitsluitend met het bouwprogramma van zijn opvolger. Als staatstempel koppelde het de verering van Shiva aan de vertegenwoordiging van het koningschap. Het centrale heiligdom vormde het religieuze middelpunt, terwijl de nabijheid van het paleis de stichting rechtstreeks verbond met de ruimtelijke organisatie van de macht in Angkor.

Wereldhistorische tijdgenoten van de bouw

De bouw van de Baphuon behoort tot de elfde eeuw, toen de Song-dynastie China bestuurde. In Zuid-India werd de Brihadishvara-tempel in Thanjavur in 1010 ingewijd onder de Chola-vorst Rajaraja I. In het oostelijke Middellandse Zeegebied regeerde de Byzantijnse keizer Basileios II tot 1025. De Normandische verovering van Engeland in 1066 valt nabij het late uiteinde van de traditioneel voorgestelde bouwchronologie.

De boeddhistische verandering van de westgevel

De herbestemming van de Baphuon voor boeddhistische verering is vooral zichtbaar in de enorme liggende Boeddha aan de westzijde. De voorstelling werd samengesteld uit stenen van de oudere tempel. Het ging dus niet om een zelfstandig beeld naast een ongewijzigd hindoeïstisch gebouw: de aanleg veranderde het bestaande metselwerk en nam architectonische onderdelen op in een nieuwe religieuze compositie. De westgevel werd daardoor een afzonderlijke gebruiksfase binnen het oorspronkelijke tempellichaam.

Deze verandering wordt gewoonlijk in de zestiende eeuw geplaatst. Het onderzoek uit 2015 stelde echter een vroegere datering voor. Een ijzeren kram achter het hoofd van de Boeddha leverde een resultaat op dat overeenkomt met de eerste helft van de vijftiende eeuw. De vindplaats verbindt het onderdeel met deze verbouwing. Toch moet de productiedatum van het metaal worden onderscheiden van het moment waarop het werd aangebracht. De analyse betwist daarmee de gebruikelijke chronologie, zonder het voltooiingsjaar van de voorstelling exact te bepalen.

De liggende Boeddha getuigt van de toe-eigening van het heiligdom door het theravada-boeddhisme. De uitvoering toont dat de Baphuon na zijn hindoeïstische stichting opnieuw religieuze investeringen ontving. Bouwmateriaal kwam onder meer uit gedemonteerde of ingestorte delen van het monument. Moderne restauratoren erfden daardoor geen tempel uit één onveranderde periode, maar een combinatie van een koninklijke stichting en een omvangrijke boeddhistische ingreep die zelf historische betekenis had gekregen.

Instortingen en onderbreking van de restauratie

De instabiliteit van de Baphuon hing nauw samen met zijn zandvulling en het metselwerk dat deze massa bijeenhield. Waterinsijpeling en beweging in het binnenste veroorzaakten vervormingen en herhaalde instortingen. Vanaf het begin van de twintigste eeuw voerde de École française d’Extrême-Orient werkzaamheden uit om het gebouw vrij te leggen en te consolideren. Plaatselijke reparaties konden de onderliggende problemen echter niet duurzaam oplossen. De uitvoerig gedocumenteerde instorting van 1943 maakte de omvang van de constructieve aantasting zichtbaar.

In 1960 begon Bernard-Philippe Groslier een ingrijpender operatie. Grote delen van het monument werden gedemonteerd om de interne ondersteuning te versterken en vervolgens het oorspronkelijke metselwerk terug te plaatsen. Deze werkwijze volgde het principe van anastylose: reconstructie met bewaarde oorspronkelijke onderdelen. Ongeveer 300.000 steenblokken werden verwijderd, geregistreerd en op het omliggende terrein neergelegd. De mogelijkheid tot herbouw hing af van nauwkeurige documentatie die ieder blok met zijn plaats in de constructie verbond.

De burgeroorlog onderbrak de werkzaamheden aan het begin van de jaren zeventig. Veel documenten die voor het terugplaatsen nodig waren, verdwenen tijdens de conflicten en het bewind van de Rode Khmer. De gedemonteerde stenen bleven meer dan twintig jaar verspreid liggen. Bij de hervatting moesten restauratoren daarom twee samenhangende problemen oplossen: het monument stabiliseren en de onderlinge relaties herstellen tussen blokken waarvan de oorspronkelijke rangschikking niet langer volledig was vastgelegd.

Reconstructie, bescherming en huidige toestand

In 1995 vertrouwde de École française d’Extrême-Orient de hervatting toe aan Pascal Royère, binnen de Franse samenwerking met Cambodja. Teams identificeerden stenen aan de hand van afmetingen, lijstprofielen, gebeeldhouwde oppervlakken en contactsporen. Archeologisch onderzoek en architectuuranalyse werden gecombineerd met de praktijkkennis van Cambodjaanse vaklieden. Het opnieuw samenstellen leverde bovendien gegevens op over de bouwfasen en latere wijzigingen van de tempel.

De restauratie behield zowel de hindoeïstische piramide als de liggende Boeddha. Zij verwijderde de boeddhistische verbouwing dus niet om uitsluitend een elfde-eeuwse toestand te reconstrueren. Moderne versterkingen ondersteunden het herplaatste metselwerk; ontbrekende onderdelen werden niet zonder voldoende gegevens nagebouwd. De voltooiing werd op 3 juli 2011 gevierd in aanwezigheid van koning Norodom Sihamoni en de Franse premier François Fillon.

De Baphuon behoort tot het erfgoed met de officiële naam ‘Angkor’, dat in 1992 op de Werelderfgoedlijst van UNESCO werd ingeschreven. De conservering valt binnen het beheer door de Cambodjaanse APSARA-autoriteit en haar partners. Het huidige monument verenigt opnieuw samengesteld oud steenwerk, moderne verstevigingen en bewaarde sporen van religieuze herbestemming. Controle van de maçonnerie en de afvoer van regenwater zet de constructieve doelstellingen van de in 2011 voltooide restauratie voort.

De Baphuon: piramidale opbouw, galerijen en dragende constructies

Situering en oostelijke toegangsroute

De Baphuon staat onmiddellijk ten zuiden van de omheining van het koninklijke paleis binnen Angkor Thom. De hoofdas loopt van oost naar west, met de toegang aan de oostzijde en de piramide in het westelijke deel van het langgerekte terrein. De buitenste omheining meet ongeveer 425 bij 125 meter en onderscheidt een uitgestrekte benaderingszone van het compacte tempellichaam. De zandstenen ommuring fungeert plaatselijk tevens als keermuur, waar de aangrenzende terreinniveaus verschillen. De aanleg verenigt daardoor een axiale compositie met de bouwkundige opvang van hoogteverschillen langs de begrenzing.

De oostelijke benadering volgt een verhoogde toegangsweg van ongeveer tweehonderd meter, gedragen door drie rijen ronde kolommen. Horizontale stenen onderdelen verbinden de steunpunten en dragen de dekplaten. Onder het loopvlak blijven open ruimten zichtbaar, anders dan bij een weg op een ononderbroken grondlichaam. De herhaling van traveeën bepaalt het ritme naar de tempeltrappen. Door de vrijstaande ondersteuning is de constructieve opeenvolging afleesbaar: funderingen dragen kolommen, daarop liggen verbindingsstukken en daarboven bevindt zich het stenen wegdek, dat over de volledige lengte de centrale benaderingsas van de tempel volgt.

De buitenste toegang combineert kruisvormige poortpaviljoens, of gopura, met verbindende galerijen op een geprofileerd platform. Verdere paviljoens verdelen de route naar de piramide in afzonderlijke ruimtelijke fasen. Hun centrale doorgangen behouden de doorgaande zichtlijn, terwijl zijwaartse bouwdelen de overdekte ruimten verbreden. Drempels, voorhallen en veranderingen in doorgangsbreedte markeren de overgangen. De entree bestaat daarmee uit samenwerkende bouwvolumes, waarbij de lange benadering niet onmiddellijk overgaat in een trap, maar eerst door verschillende architectonische begrenzingen wordt geleid voordat de eigenlijke opgang naar de verhoogde tempelniveaus begint.

Piramide, terrassen en overdekte rondgangen

De piramide heeft een rechthoekige basis van ongeveer 120 meter van oost naar west en honderd meter van noord naar zuid. Drie hoofdverdiepingen springen geleidelijk terug; keermuren, trappen en gebouwen op de terrassen verdelen het aanzicht verder. Het bewaarde bouwwerk bereikt ongeveer vierendertig meter hoogte zonder de verdwenen toptoren. Een grotere oorspronkelijke totaalhoogte blijft een reconstructie. Schuin op de hoeken gezien wordt de verhouding zichtbaar tussen de brede voet, de smaller wordende platforms en de aanzienlijke muren die de inwendige massa op haar plaats houden.

Trappen op de hoofdassen verbinden de niveaus via steile trapvluchten. Toegangspaviljoens omlijsten deze opgangen en onderbreken de galerijen langs de terrassen. De circulatie wisselt daardoor tussen rechtstreeks stijgen en horizontaal rondgaan. Elk platform draagt muren, doorgangen en bijgebouwen die bepalen welke oppervlakken daadwerkelijk toegankelijk zijn. De terrassen vormen dus geen reeks volledig open treden. Hun bebouwing begrenst afzonderlijke ruimten, terwijl de trappen de keermuren doorsnijden en de verschillende verdiepingen op vaste plaatsen met elkaar verbinden, zonder overal dezelfde breedte of ruimtelijke uitwerking te hebben.

Concentrische galerijen verbinden de axiale paviljoens met de hoekzones en scheiden overdekte routes van open oppervlakken. Hoekheiligdommen en gebouwen die gewoonlijk bibliotheken worden genoemd, vullen bepaalde niveaus aan. Bovenaan bepalen de resten de positie van het centrale heiligdom, maar niet zijn volledige oorspronkelijke verschijningsvorm. Het behoud van deze onvolledige toestand voorkomt dat onzekere bouwvolumes als vaststaande onderdelen worden voorgesteld. Sommige stenen uit hoger gelegen constructies zijn verplaatst of hergebruikt, waardoor hun oorspronkelijke onderlinge samenhang niet overal kan worden teruggevonden en de mogelijkheden voor reconstructie beperkt blijven.

Materialen, steenverbindingen en stabiliteit

De Baphuon combineert een omvangrijke zandvulling met keerconstructies van lateriet en een bekleding van zandsteen. De materialen vervullen verschillende functies: de vulling levert het volume van de terrassen, het metselwerk houdt deze massa bijeen en zandsteen vormt de zichtbare architectonische oppervlakken. De piramide bestaat daardoor niet uit een massieve stapeling gehouwen blokken. Haar evenwicht hangt af van de wisselwerking tussen kern en omhulling. Binnendringend water en beweging in de vulling kunnen de drukverdeling veranderen en de muren ontregelen waarop de hoger gelegen bouwdelen steunen.

Zandsteen is toegepast voor trappen, deuromlijstingen, kolommen, overdekkingen en gebeeldhouwde panelen. Nauw aansluitende blokken laten profielen en voorstellingen over voegen doorlopen. IJzeren krammen verbinden bepaalde stenen, waaronder constructieve onderdelen die tijdens de demontage zijn onderzocht. Deze verbindingen vullen de oplegging van de blokken aan, maar nemen bewegingen in de onderliggende massa niet weg. Vervorming van een keermuur kan daardoor verschillende onderdelen tegelijk beïnvloeden: gevelstenen verschuiven, traptreden verliezen hun aansluiting en galerijen op het bovenliggende terras krijgen afwijkende steunpunten, met gevolgen voor hun muren en overdekkingen.

De galerijen zijn afgedekt met overkragingsgewelven, waarbij horizontale steenlagen steeds verder naar binnen uitsteken totdat de opening sluit. Deze techniek beperkt de overspanning en brengt een aanzienlijke steenmassa boven relatief smalle doorgangen. Behoud vereist daarom controle van de dragende muren en pijlers, naast inspectie van de dakblokken. Bij de restauratie zijn betonversterkingen en drainage achter herplaatste bouwdelen aangebracht. Die voorzieningen behandelen de werking van de zandkern en de waterverplaatsing, waar de oorspronkelijke keerconstructie onvoldoende steun bood om de bovenliggende architectuur blijvend in haar juiste positie te houden.

Architectonisch beeldhouwwerk, hergebruik en conservering

Het verhalende beeldhouwwerk is verdeeld over kleine, dikwijls vrijwel vierkante panelen in paviljoenwanden en andere bouwvlakken. Episodes uit het Ramayana en het Mahabharata staan naast dieren, gevechten en jachttaferelen. Iedere scène heeft een begrensd kader, in plaats van zonder onderbreking een volledige galerijwand te beslaan. Lijsten, pilasters en openingen bepalen de beschikbare ruimte en de schaal van de figuren. Het decor wordt daardoor gelezen als een opeenvolging van afzonderlijke composities, waarvan de ordening nauw samenhangt met de architectonische geleding en de wisselende vormen van het steenoppervlak.

Aan de westzijde verandert een liggende Boeddha van ongeveer zeventig meter lengte de tweede verdieping in een uitgestrekte figuratieve compositie. Het lichaam bevat hergebruikte tempelstenen, waarvan sommige oudere architectonische kenmerken bewaren. Van afstand wordt het geheel herkenbaar; dichtbij vallen juist de afzonderlijke blokken en hun verschillende vormen op. De ingreep wijzigde zowel de gevel als de verdeling van het beschikbare bouwmateriaal. Stenen die in de Boeddha zijn opgenomen, kunnen niet tegelijk worden teruggeplaatst in de onderdelen waaruit zij afkomstig waren, wat de reconstructie rechtstreeks begrenst.

De restauratie behield de boeddhistische gevel en herstelde daarnaast gedocumenteerde keermuren, paviljoens en galerijen. Identificatie van verspreide blokken vereiste vergelijking van afmetingen, lijstprofielen en contactvlakken. Noodzakelijke aanvullingen verzekeren de verbindingen zonder ieder verdwenen onderdeel opnieuw te vervaardigen. De waterafvoer blijft verbonden met het onderhoud van deze constructies: insijpeling achter de bekleding kan de vulling beïnvloeden, opleggingen verplaatsen en bouwwerken boven de terrassen aantasten. Inspectie betreft daarom zowel zichtbaar beeldhouwwerk als minder toegankelijke drainagevoorzieningen, waarvan de werking mede de stabiliteit van de opeenvolgende niveaus bepaalt.