Istanbul • Hagia Sophia - Meesterwerk Overbruggend de Tijdperken

De Hagia Sophia, in het Turks Ayasofya genoemd, is een religieus gebouw in de wijk Sultanahmet, aan de Europese zijde van Istanbul in Turkije. Het werd oorspronkelijk als kerk gebouwd en diende vervolgens als moskee en museum. Sinds 2020 heeft het opnieuw de functie van moskee. De naam verwijst naar de goddelijke wijsheid. Het gebouw bevat christelijke en islamitische elementen die de opeenvolgende gebruiksfuncties weerspiegelen. Het maakt deel uit van de historische gebieden van Istanbul die op de UNESCO-Werelderfgoedlijst staan. Nabij de Blauwe Moskee en het Topkapıpaleis is de Hagia Sophia tegenwoordig zowel een gebedsplaats als een locatie die bezoekers kunnen bezichtigen.

Hagia Sophia: keizerlijke stichting en veranderingen van religieuze functie

Voorgangers en de herbouw onder Justinianus

De Hagia Sophia in Istanbul staat op de plaats van opeenvolgende kerken uit de periode waarin de stad Constantinopel heette. De Griekse naam betekent ‘Heilige Wijsheid’ en verwijst naar een goddelijke eigenschap, niet naar een heilige persoon. Een eerste kerk werd in 360 onder keizer Constantius II ingewijd. Tijdens onlusten rond de verbanning van patriarch Johannes Chrysostomus brandde zij in 404 af. De vervangende kerk, ingewijd onder Theodosius II in 415, werd tijdens de Nika-opstand van januari 532 verwoest.

Keizer Justinianus gaf onmiddellijk opdracht tot de bouw van het huidige gebouw. Anthemios van Tralles en Isidoros van Milete kregen de leiding over het ontwerp en de uitvoering. De werkzaamheden begonnen in 532; de inwijding volgde op 27 december 537. De wederopbouw verving niet alleen een verloren kathedraal, maar maakte ook het herstel van het keizerlijke gezag zichtbaar na een opstand die Justinianus bijna zijn troon had gekost.

Als kathedraal van de patriarch van Constantinopel vormde de Hagia Sophia het toneel van kerkelijke plechtigheden waaraan de keizer deelnam. Ook talrijke keizerskroningen vonden er plaats. De inrichting van de eredienst verbond de geestelijkheid met het hof. Keizerlijke schenkingen financierden onderhoud, liturgische voorwerpen en decoratie. Het gebouw functioneerde daardoor zowel als patriarchale zetel als als plaats waar de verhouding tussen kerkelijk en wereldlijk gezag ceremonieel werd uitgedrukt.

Gelijktijdige ontwikkelingen elders

Tijdens de bouw van de Hagia Sophia tussen 532 en 537 werd Italië bestuurd door de Ostrogoten, voordat Justinianus daar in 535 een militaire campagne begon. In Perzië was Khosrow I in 531 koning van het Sassanidische Rijk geworden. China bleef verdeeld tussen noordelijke en zuidelijke dynastieën. In Midden-Amerika ontwikkelden Mayasteden zich tijdens de klassieke periode, terwijl Teotihuacan een actief stedelijk centrum bleef.

Aardbevingen, religieuze afbeeldingen en Latijnse bezetting

Aardbevingen veroorzaakten al kort na de voltooiing ernstige schade. In 558 stortte een gedeelte van de oorspronkelijke koepel in, waarbij ook het heiligdom werd getroffen. Isidoros de Jongere leidde de herbouw met een hoger koepelprofiel. De kerk werd in 562 opnieuw ingewijd. Latere bevingen maakten verdere ingrepen noodzakelijk. Na de aardbeving van 989 werkte de Armeense architect Trdat aan het herstel. Het gebouw veranderde daardoor geleidelijk, terwijl de functie als kathedraal behouden bleef.

De Byzantijnse conflicten over religieuze afbeeldingen beïnvloedden de decoratie. Tijdens de iconoclastische perioden van de achtste en negende eeuw werden figuratieve voorstellingen verwijderd of afgedekt. Na het herstel van de beeldenverering in 843 kwamen nieuwe opdrachten tot stand. In 867 werd in de apsis een mozaïek van Maria met het Christuskind ingewijd. Andere mozaïeken toonden later keizerlijke schenkers naast heilige figuren en legden zo de band tussen religieuze devotie, dynastieke vertegenwoordiging en financiële ondersteuning vast.

Bij de verovering van Constantinopel door kruisvaarders in 1204 werd de Hagia Sophia geplunderd. Kostbare liturgische voorwerpen en relieken werden weggevoerd. Onder het Latijnse bestuur diende het gebouw als kathedraal voor de Latijnse eredienst. Na de Byzantijnse herovering van de stad in 1261 keerde de orthodoxe liturgie terug. Geldgebrek bemoeilijkte vervolgens het onderhoud. Nieuwe instortingen in de veertiende eeuw onderbraken het gebruik; na herstelwerkzaamheden kon de kerk in 1354 opnieuw worden geopend.

Ottomaanse herbestemming en restauraties

Na de verovering van Constantinopel op 29 mei 1453 liet Mehmed II de Hagia Sophia tot moskee omvormen. Christelijke liturgische voorzieningen werden verwijderd of aangepast. Een mihrab en minbar maakten de islamitische eredienst mogelijk. Een religieuze stichting beheerde inkomsten voor personeel, onderhoud en bijbehorende diensten. De herbestemming veranderde daarmee niet alleen het gebruik, maar ook de bestuurlijke en financiële organisatie van het gebouw.

Opeenvolgende sultans voegden minaretten toe en breidden het complex uit met onderwijsvoorzieningen, dienstgebouwen en vorstelijke mausolea. In de zestiende eeuw droeg architect Sinan bij aan de versterking van de constructie. De behandeling van christelijke mozaïeken verschilde per periode. Hun afdekking verliep geleidelijk tijdens verschillende ingrepen en was geen eenmalige operatie onmiddellijk na de verovering.

Onder sultan Abdülmecid I leidden Gaspare en Giuseppe Fossati tussen 1847 en 1849 een restauratie. Zij versterkten het gebouw, vernieuwden decoraties en legden mozaïeken bloot, die zij documenteerden voordat veel ervan opnieuw werden afgedekt. Tijdens deze campagne werden de grote kalligrafische medaillons van Mustafa İzzet aangebracht. De tekeningen en publicaties van de Fossati’s bewaren informatie over de toenmalige toestand en over later opnieuw verborgen decoraties.

Museum, hervatte eredienst en behoud

Vanaf 1931 werkte het Byzantine Institute aan het vrijleggen en conserveren van mozaïeken. Een regeringsbesluit uit 1934 veranderde de Hagia Sophia in een museum, dat in 1935 openging. Byzantijnse mozaïeken en Ottomaanse onderdelen werden binnen dezelfde museale omgeving gepresenteerd. Onderzoek en fotografische documentatie vergrootten de kennis van decoratielagen die onder pleisterwerk verborgen waren gebleven.

In 1985 werd de Hagia Sophia opgenomen in het UNESCO-werelderfgoed ‘Historic Areas of Istanbul’. Op 10 juli 2020 vernietigde een rechtbank het besluit van 1934; een presidentieel decreet bestemde het gebouw opnieuw voor islamitische erediensten. Op 24 juli werden de gezamenlijke gebeden hervat. Naast het religieuze gebruik bleef bezoek mogelijk.

Het behoud richt zich op aardbevingsbestendigheid, waterinfiltratie, aantasting van metselwerk en bescherming van mozaïeken. Een in 2025 aangekondigde restauratiefase betrof onder meer de koepels, hun bekleding en structurele versterking, terwijl de eredienst doorging.

Hagia Sophia in Istanbul: ruimtelijke opbouw, koepel en draagconstructie

Plattegrond, toegangen en ruimtelijke indeling

De Hagia Sophia combineert een basilicale lengterichting met een centrale ruimte onder een koepel. Het ontwerp van Anthemios van Tralles en Isidoros van Milete omvat een ongeveer rechthoekig hoofdgebouw met een uitstekende apsis aan de oostzijde. Aan weerszijden van het middenschip liggen zijbeuken met galerijen erboven. De verschillende ruimten hebben uiteenlopende hoogten en breedten, maar blijven door arcaden met elkaar verbonden. De plattegrond leidt bezoekers naar de apsis, terwijl de centrale overwelving tegelijkertijd de aandacht naar boven trekt.

Aan de westzijde gaan twee achtereenvolgende voorhallen, de buitenste en binnenste narthex, aan het middenschip vooraf. Meerdere doorgangen verdelen de toegang over de centrale ruimte en de zijbeuken. De Keizersdeur benadrukt de hoofdas tegenover het voormalige heiligdom. Het atrium dat oorspronkelijk voor deze voorhallen lag, is niet volledig bewaard gebleven. Hellingbanen ontsluiten de bovenste galerijen zonder een monumentale trap in het middenschip te plaatsen. Daardoor verloopt het verkeer tussen de verdiepingen grotendeels buiten de centrale ruimte.

Zuilenrijen scheiden de zijbeuken van het middenschip; op galerijniveau herhalen arcaden deze open begrenzing. Gebogen nissen, of exedra’s, verbreden de centrale ruimte bij de oostelijke en westelijke uiteinden. Zij verbinden het middenschip met kleinere ruimten onder afzonderlijke halve koepels. Zware pijlers worden daardoor afgewisseld met relatief slanke zuilen, hoewel hun constructieve taken verschillen. Vanaf de galerijen zijn de aansluitingen tussen deze onderdelen goed zichtbaar, inclusief de overgang van de lagere doorgangen naar de hoge, aaneengesloten centrale overwelving.

Koepelgeometrie en overdracht van krachten

De hoofdkoepel heeft een diameter van ongeveer 31 meter en bereikt circa 56 meter boven de vloer. Vier pendentieven, gebogen driehoekige vlakken tussen de grote draagbogen, verbinden de vierkante centrale travee met de ronde koepelbasis. De bogen dragen hun belasting over op vier omvangrijke gemetselde pijlers. De zuilen in de omliggende arcaden ondersteunen andere onderdelen en dragen de hoofdkoepel niet rechtstreeks. De openheid van het interieur berust dus op een concentratie van krachten in enkele zware steunpunten.

Aan de oostelijke en westelijke zijde sluiten grote halve koepels op de centrale overwelving aan. Zij vergroten de overdekte ruimte en helpen de zijwaartse druk van de hoofdconstructie op te nemen. Kleinere halve koepels boven de exedra’s zetten deze reeks naar beneden voort. Aan de noordelijke en zuidelijke zijde bevinden zich daarentegen hoge schildmuren met vensters onder de hoofdbogen. De ondersteuning verschilt daardoor per richting en is afhankelijk van de samenwerking tussen pijlers, aangrenzende gewelven en uitwendige versterkingen.

Veertig vensteropeningen ritmeren de onderrand van de hoofdkoepel, tussen de radiale ribben. Het binnenvallende licht onderbreekt visueel de aansluiting op het dragende metselwerk. De huidige overwelving wijkt af van het oorspronkelijke ontwerp: na de instorting van 558 bouwde Isidoros de Jongere een koepel met een hoger profiel. Latere herstellingen en vervormingen van de draagconstructie veroorzaakten onregelmatigheden in de kromming. De bestaande koepel is daardoor geen volmaakt regelmatige halve bol, maar bevat bouwdelen en aansluitingen uit verschillende herstelcampagnes.

Metselwerk, bekleding en lichtverdeling

Baksteen en mortel vormen een belangrijk deel van de koepels en gewelven, terwijl natuursteen wordt toegepast in de zware draagpijlers. Opvallend zijn de relatief dikke mortelvoegen tussen de bakstenen. De constructie bestaat uit onderdelen met verschillende functies: pijlers bundelen belastingen, zuilen dragen arcaden en dunne bekledingsplaten bedekken de achterliggende muren. Scheuren moeten daarom worden beoordeeld in samenhang met hun plaats en richting. Een beschadiging in een decoratieve plaat heeft niet dezelfde betekenis als een doorgaande scheur in een draagboog.

De lagere binnenwanden zijn uitgebreid bekleed met marmerplaten in verschillende kleuren en aderpatronen. Sommige platen zijn uit hetzelfde blok gezaagd en spiegelbeeldig naast elkaar geplaatst, waardoor symmetrische tekeningen ontstaan. Licht marmer uit Prokonnesos wordt gecombineerd met groene steensoorten en purperen porfier. Horizontale banden, omlijstingen en kroonlijsten verdelen de wandvlakken in herkenbare registers. Deze ordening staat deels los van de achterliggende constructie en verbergt plaatselijke verschillen in het metselwerk, zonder de dragende werking ervan over te nemen of te vervangen.

De kapitelen bevatten diep uitgesneden bladmotieven, geometrische patronen en keizerlijke monogrammen. Hun opengewerkte oppervlakken veroorzaken scherpe schaduwen rond de zuilkoppen. Boven de marmeren bekleding weerkaatsen mozaïeken met gouden achtergronden het licht uit de koepel, schildmuren, galerijen en apsis. Het middenschip ontvangt daardoor licht vanuit verschillende hoogten en richtingen, terwijl de zijbeuken relatief donker blijven. De zichtbare decoratie behoort tot meerdere perioden en wordt onderbroken door verliezen, gepleisterde gedeelten en restauraties, waardoor niet overal dezelfde oorspronkelijke afwerking bewaard is gebleven.

Uitwendige versterkingen, toevoegingen en conservering

De buitenzijde toont opeenvolgende ingrepen om de gewelven en hoofdbogen te ondersteunen. Steunberen van verschillende afmetingen verdikken de gevels en bedekken gedeeltelijk oudere muren en openingen. Byzantijnse en Ottomaanse versterkingen reageren op kwetsbare zones zonder de volledige draagconstructie te vervangen. Ook werkzaamheden die met Sinan worden verbonden, behoren tot deze aanpassingen. Het onregelmatige buitenvolume maakt de opeenstapeling van herstelcampagnes zichtbaar, terwijl binnen de bekleding een aanzienlijk samenhangender beeld ontstaat. De aansluitingen tussen oude muren en toegevoegde steunmassa’s blijven constructief relevant.

Vier minaretten omlijsten het gebouw, maar verschillen in materiaal, verhoudingen en profilering. Binnen bevindt de mihrab zich in de apsis, met een richting naar Mekka die enigszins afwijkt van de oorspronkelijke lengteas. De minbar, sultansloge en grote kalligrafische medaillons voegen afzonderlijke elementen aan de behouden ruimte toe. Buiten veranderen mausolea, een fontein voor rituele wassingen en dienstgebouwen de directe omgeving. Deze toevoegingen sluiten aan op het bestaande complex zonder het basilicale grondplan of de centrale koepelstructuur volledig te vervangen.

De restauratie van Gaspare en Giuseppe Fossati tussen 1847 en 1849 omvatte werkzaamheden aan de constructie en binnenafwerking. Bij conservering moeten oude, gestabiliseerde vervormingen worden onderscheiden van actieve bewegingen. Loden dakbekledingen, aansluitnaden en waterafvoer beschermen het metselwerk en de onderliggende mozaïeken tegen vocht. Onderzoek naar scheuren en aardbevingsgedrag houdt rekening met verschillen in stijfheid tussen oorspronkelijke bouwdelen, herstellingen en steunberen. Het behoud van pleisterwerk en mozaïek vereist bovendien dat hun hechting aan de ondergrond afzonderlijk wordt gecontroleerd tijdens ingrepen.