Istanbul • Hagia Irene - Stille Getuige van de Byzantijnse Geschiedenis

Hagia Irene is een voormalige Byzantijnse kerk op de eerste binnenplaats van het Topkapıpaleis in Istanbul, Turkije. De Griekse naam betekent ‘Heilige Vrede’ en verwijst naar de goddelijke vrede, niet naar een heilige met de naam Irene. Het gebouw werd in de zesde eeuw onder keizer Justinianus herbouwd en onderging later verschillende aanpassingen. Na de Ottomaanse verovering diende het als wapendepot en vervolgens als onderkomen voor museumcollecties. Het werd nooit tot moskee omgevormd. Tegenwoordig is Hagia Irene toegankelijk voor bezoekers en worden er ook concerten gehouden. In de apsis is een mozaïekkruis bewaard gebleven. Het gebouw ligt binnen het UNESCO-werelderfgoed Historische gebieden van Istanbul.

Hagia Irene in Istanbul: van Byzantijnse kerk tot arsenaal en museum

Stichting en herbouw onder Justinianus

Hagia Irene staat op de eerste binnenplaats van het Topkapıpaleis in Istanbul, het vroegere Constantinopel. De Griekse naam betekent ‘Heilige Vrede’ en verwijst naar de goddelijke vrede, niet naar een heilige met de naam Irene. De stichting van de vroege kerk wordt traditioneel verbonden met keizer Constantijn in de vierde eeuw. De precieze oorsprong en inrichting van dit eerste gebouw blijven echter onzeker. Vóór de inwijding van Hagia Sophia in 360 vervulde Hagia Irene de functie van voornaamste bisschopskerk van de hoofdstad.

Beide kerken behoorden vervolgens tot een nauw verbonden kerkelijke instelling. Hagia Irene kon tijdelijk diensten en andere functies overnemen wanneer Hagia Sophia door beschadiging of werkzaamheden niet beschikbaar was. Het Eerste Concilie van Constantinopel, dat in 381 onder keizer Theodosius I bijeenkwam, wordt traditioneel met Hagia Irene in verband gebracht. Die toeschrijving betreft een voorganger van het huidige gebouw, waarvan de bewaarde onderdelen grotendeels uit latere bouwfasen dateren.

Tijdens de Nika-opstand in januari 532 brandde Hagia Irene af, evenals Hagia Sophia en verschillende aangrenzende gebouwen. Justinianus liet de kerk herbouwen als onderdeel van de werkzaamheden na de opstand. Een aanzienlijk deel van de bewaarde onderbouw wordt aan deze campagne toegeschreven. De herbouwde kerk kreeg een middenschip met zijbeuken, bovengalerijen, een narthex en een atrium. Zij bleef verbonden met Hagia Sophia, zonder die kerk blijvend als patriarchale kathedraal te vervangen.

Een nieuwe brand beschadigde in 564 het atrium en de narthex. De daaropvolgende reparaties voegden een afzonderlijke bouwfase toe aan de kerk van Justinianus. Verschillen in het metselwerk maken duidelijk dat het huidige monument geen ongewijzigd zesde-eeuws gebouw is.

De aardbeving van 740 en Byzantijnse aanpassingen

Een zware aardbeving veroorzaakte in 740 omvangrijke schade aan Hagia Irene. De daaropvolgende herbouw wordt doorgaans toegeschreven aan Constantijn V, die van 741 tot 775 regeerde. Vooral de bovenbouw, waaronder de koepel, draagbogen en galerijen, werd aangepakt. Deze werkzaamheden veranderden de ruimtelijke opbouw van de kerk, terwijl aanzienlijke delen van de oudere muren behouden bleven.

Het grote mozaïekkruis in de apsis wordt meestal met deze achtste-eeuwse bouwcampagne verbonden. Het kruis staat tegen een gouden achtergrond en behoort tot de inrichting van de kerk tijdens het Byzantijnse iconoclasme. De voorstelling bevat geen menselijke figuren en concentreert de decoratie van het heiligdom op het kruissymbool. Het mozaïek bleef behouden nadat de verering van religieuze afbeeldingen in 843 was hersteld.

In de apsis bevindt zich ook het *synthronon*, een gebogen geheel van zittrappen voor de geestelijkheid. Hoewel het metselwerk later werd gewijzigd, bewaart deze inrichting informatie over het liturgische gebruik van de kerk. De overgebleven zitplaatsen en de doorgang eronder tonen hoe het heiligdom voor de geestelijkheid was ingericht.

Hagia Irene bleef gedurende de verdere Byzantijnse periode in christelijk gebruik. Middeleeuwse pelgrims vermeldden het gebouw in verband met het patriarchaat. Over reparaties uit deze latere eeuwen bestaat minder nauwkeurige documentatie dan over de herbouw onder Justinianus en Constantijn V. Niet alle zichtbare veranderingen kunnen daarom aan een bepaalde bouwheer of datum worden gekoppeld.

Ottomaans arsenaal en ontstaan van museumcollecties

Na de Ottomaanse verovering van Constantinopel in 1453 verloor Hagia Irene haar christelijke functie, maar zij werd niet tot moskee omgevormd. Het gebouw werd opgenomen binnen het terrein van het Topkapıpaleis en gebruikt voor de opslag van wapens en militair materieel. Deze bestemming verklaart waarom geen minaret, mihrab of minbar aan de voormalige kerk werd toegevoegd.

Onder sultan Ahmed III werden de wapenverzamelingen in 1726 gereorganiseerd binnen een instelling die Darülesliha, ‘Huis van de Wapens’, werd genoemd. In 1846 liet Ahmed Fethi Pasja afzonderlijke verzamelingen van oude wapens en oudheden in Hagia Irene inrichten. Tussen de steunpunten van de portieken werden glazen afsluitingen aangebracht om tentoonstellingsruimten te creëren. Daarmee kreeg een deel van het depot een museale bestemming.

De collecties kregen in 1869 de benaming Müze-i Hümayun, of Keizerlijk Museum. Door de uitbreiding van de verzamelingen werd de beschikbare ruimte ontoereikend. De oudheden verhuisden in de jaren 1870 naar het Çinili Köşk. Hagia Irene behield haar band met militaire collecties en huisvestte vanaf 1908 het Militair Museum. De activiteiten daarvan werden in 1940 onderbroken vanwege de vrees dat de Tweede Wereldoorlog zich tot Turkije zou uitbreiden.

Restauratie, cultureel gebruik en behoud

Het verwijderen van militaire museumstukken maakte ruimte voor onderzoek en restauratie van het kerkinterieur. Werkzaamheden in 1973–1974 begeleidden de aanpassing voor concerten, tentoonstellingen en andere culturele activiteiten. Vooral klassieke muziek maakte gebruik van de akoestiek van de overwelfde ruimte. Een reguliere religieuze functie werd daarbij niet hersteld.

Tegenwoordig is Hagia Irene toegankelijk voor bezoekers. Het behoud betreft onder meer de aardbevingsgevoeligheid van de constructie en de bescherming van metselwerk en mozaïeken. Het gebouw ligt binnen het onderdeel Archeologisch Park van het seriële werelderfgoed ‘Historische gebieden van Istanbul’, dat in 1985 op de Werelderfgoedlijst van UNESCO werd ingeschreven.

Wereldwijde tijdgenoten van de herbouw

De herbouw na 532 viel samen met het begin van de regering van Khosrow I in het Sassanidische Rijk, vanaf 531. In Italië begon Justinianus in 535 zijn oorlog tegen de Ostrogoten. China was verdeeld tussen noordelijke en zuidelijke dynastieën, terwijl Teotihuacan in Meso-Amerika een actief stedelijk centrum bleef.

Hagia Irene in Istanbul: basilicale plattegrond, koepelconstructie en binnenruimte

Ligging en ruimtelijke indeling

Hagia Irene staat op de eerste binnenplaats van het Topkapıpaleis, nabij Hagia Sophia. De lengteas verbindt het westelijke atrium en de toegangshal met het oostelijke heiligdom. Door de opname binnen het paleisterrein veranderden de toegangen en de verbindingen met de vroegere kerkelijke omgeving. Archeologische vrijleggingen naast het gebouw tonen oudere muren onder het huidige omliggende maaiveld. Vooral langs de zuidzijde is daardoor zichtbaar hoe de oorspronkelijke gebouwvoet en voormalige doorgangen zich verhouden tot de later verhoogde buitenruimte.

Het eigenlijke kerkgebouw meet ongeveer 57 meter in de lengte en 32 meter in de breedte, zonder het atrium. Een breed middenschip wordt geflankeerd door smallere zijbeuken met bovengalerijen. Drie paren zware pijlers verdelen de binnenruimte en markeren de belangrijkste constructieve traveeën. Op de begane grond overheerst een basilicale ordening, gericht op de apsis. Ter hoogte van de galerijen ontstaat een meer gecentraliseerde compositie rond de hoofdkoepel, doordat dwarsgewelven en grote draagbogen de lengterichting van het schip doorsnijden.

Het atrium bestaat uit een open voorhof met omlopende portieken. Toevoegingen langs de binnenrand verkleinden het onoverdekte oppervlak en wijzigden de verhouding tussen de hof en de overdekte omgangen. Tussen atrium en schip ligt de narthex, een dwarse toegangsruimte met twee bouwlagen. Beneden verbonden verschillende deuren deze ruimte met het kerkinterieur; boven sloot zij aan op de zijgalerijen. Dichtgezette doorgangen en gewijzigde entrees maken duidelijk dat de huidige bezoekersroute slechts een deel van de oorspronkelijke ontsluiting volgt.

Koepel, gewelven en draagstructuur

Boven het middenschip liggen twee grote, verschillend gevormde gewelfeenheden. De oostelijke travee draagt de hoofdkoepel, met een diameter van ongeveer 16 meter. De koepel rust op een verhoogde tamboer met twintig vensteropeningen. Vier pendentieven verbinden de ronde onderzijde van deze tamboer met de grote bogen boven de hoekpijlers. De koepellasten worden daardoor naar deze zware steunpunten geleid. Vanuit het interieur is de overgang tussen draagbogen, pendentieven, tamboer en koepelschaal afzonderlijk afleesbaar, zonder dat deze onderdelen tot één doorlopend oppervlak samenvloeien.

De westelijke travee heeft een lager, langgerekt koepelgewelf, dat vaak als elliptisch wordt omschreven. Het bezit geen verhoogde venstertamboer zoals de hoofdkoepel. Daardoor verschillen beide overdekkingen zowel in doorsnede als in hun uitwendige massa. Aan de noord- en zuidzijde van de hoofdkoepel lopen dwarse tongewelven boven de galerijen door naar de buitenmuren. Deze gewelven ondersteunen de zijdelingse samenhang van de bovenbouw en helpen de spatkrachten van de grote draagbogen op te vangen binnen de breedte van het kerkgebouw.

De zijgalerijen maken deel uit van dit draagstelsel. Hun gewelven en gemetselde steunpunten verbinden de centrale overdekking met de buitenwanden. Doorgangen door de grote pijlers koppelen de opeenvolgende galerijvakken aan elkaar en aan de westgalerij boven de narthex. Slankere zuilen dragen de kleinere arcaden onder deze ruimten. Hun beperkte doorsnede contrasteert met de zware pijlers van de hoofdconstructie. De scheiding tussen beide soorten steunpunten blijft zichtbaar, ook waar vervangende zuilen en verhoogde voetstukken de oorspronkelijke verhoudingen hebben gewijzigd.

Metselwerk, gevels en bouwkundige wijzigingen

Dunne rode bakstenen en brede mortelvoegen bepalen een groot deel van de muren en gewelven. Natuursteen komt eveneens voor in het muurwerk, terwijl marmer bij verschillende dragende en decoratieve onderdelen is toegepast. Verschillen in steenformaten, metselverbanden en aansluitingen verraden opeenvolgende bouwcampagnes. De gevels tonen de stapeling van zijbeuken, galerijen en centrale overdekkingen. Vooral rond de oostzijde zijn overgangen tussen oudere en vernieuwde muurvlakken herkenbaar. Het huidige buitenaanzicht wordt daardoor bepaald door bouwmassa’s en zichtbaar metselwerk, eerder dan door een doorlopende gevelbekleding.

Een aanzienlijk deel van de onderbouw behoort tot de herbouw onder Justinianus na 532. Reparaties na de brand van 564 betroffen vooral de westelijke ruimten, waaronder de narthex. De wederopbouw na de aardbeving van 740 veranderde vervolgens de bovenbouw ingrijpend. De huidige hoofdkoepel, tamboer en verschillende gewelfonderdelen behoren tot die latere aanleg. De bewaarde plattegrond vormt daarom geen bewijs voor een volledig ongewijzigde zesde-eeuwse opstand: oudere ondermuren dragen een bovenstructuur waarvan de geometrie en belastingverdeling tijdens de herbouw werden aangepast.

Ottomaanse ingrepen wijzigden zuilen, trappen, galerijruimten en buitentoegangen. Kleinere zuilschachten werden op verhoogde blokken geplaatst om sommige galerijarcaden te ondersteunen. Verschillende deuren en vensters werden dichtgezet; andere openingen kregen een gewijzigde vorm. Daglicht bereikt het interieur nog via de tamboer, zijmuren en boogvelden onder de grote draagbogen. De resterende venstergroepen tonen een verlichting op meerdere hoogten. Door de afsluitingen is die verdeling echter niet volledig behouden, waardoor sommige zijruimten en galerijgedeelten minder rechtstreeks licht ontvangen dan voorheen.

Apsis, liturgische inrichting en bewaard decor

De apsis is binnen halfrond en buiten veelhoekig. Zij sluit aan op het oostelijke heiligdom, voorbij het bêma, de ruimte die met de vroegere altaaropstelling samenhing. Een halve koepel overdekt de apsis en vormt een afzonderlijk gewelfvlak achter de hoofdruimte. Aan de buitenzijde wordt de binnenboog vertaald in vlakke muursegmenten. Aansluitingen en verschillen in het baksteenwerk maken reparaties zichtbaar rond deze oostelijke afsluiting. De apsiswand en de aangrenzende bouwdelen vertonen daardoor geen overal gelijkmatige of gelijktijdig uitgevoerde metselstructuur.

Langs de binnenzijde van de apsis staat het *synthronon*, een gebogen geheel van gemetselde zittrappen voor de geestelijkheid. Onder deze verhoogde inrichting loopt een ringvormige doorgang langs de apsiswand, met toegangen aan weerszijden. Zitplaatsen en circulatieruimte zijn zo binnen dezelfde bouwkundige voorziening ondergebracht. Veranderingen aan het metselwerk en latere installaties bemoeilijken de reconstructie van afzonderlijke onderdelen. Een herkenbaar bewaarde bisschopszetel ontbreekt, zodat de precieze oorspronkelijke inrichting van de middenpositie niet rechtstreeks uit de aanwezige resten kan worden afgeleid.

De halve koepel bewaart een mozaïekkruis op een gouden achtergrond, geplaatst op een getrapte basis. De donkere omtrek, verbrede uiteinden en geometrische omlijsting ordenen de voorstelling over het gebogen gewelfvlak. Inscriptiebanden en decoratieve stroken begeleiden het mozaïek rond het heiligdom. Elders zijn grote delen van de marmeren bekleding en wandafwerking verdwenen, waardoor het onderliggende baksteenwerk zichtbaar blijft. Het huidige interieur combineert daardoor afgewerkte mozaïekoppervlakken in de apsis met ontbloot constructief muurwerk; slechts fragmenten documenteren de vroegere samenhang van bekleding, kleur en ornament.