Badami • Karnataka, Bhutanatha-tempels - Chalukya Architectonisch Juweel

De Bhutanatha-tempels vormen een groep hindoeïstische heiligdommen in Badami, in de Indiase deelstaat Karnataka. Ze liggen aan het Agastya-meer en zijn gewijd aan Shiva, die hier als Bhutanatha wordt vereerd. Het complex bestaat uit verschillende zandstenen gebouwen vlak bij het water. De tempels maken deel uit van het religieuze erfgoed van Badami en kunnen samen met de andere heiligdommen van de stad worden bezocht. Anders dan de nabijgelegen grottempels, die uit de rotsen zijn gehouwen, zijn deze gebouwen opgetrokken uit afzonderlijke stenen onderdelen. Door hun ligging zijn ze vanaf verschillende plaatsen langs de oevers van het meer te bekijken.

De Bhutanatha-tempels in Badami: stichting, uitbreiding en religieus gebruik

Oorsprong en onzekerheid over de datering

De Bhutanatha-tempels liggen aan het Agastya-meer in Badami, in de Indiase deelstaat Karnataka. De oostelijke tempelgroep is gewijd aan Shiva, die hier onder de naam Bhutanatha wordt vereerd. Het complex omvat een hoofdtempel en verschillende kleinere heiligdommen. De bewaarde gebouwen bevatten onderdelen uit opeenvolgende bouwfasen, waardoor de stichting van het heiligdom moet worden onderscheiden van latere uitbreidingen.

De oudste gedeelten worden doorgaans verbonden met de vroege Chalukya-dynastie van Badami. Officiële toeristische beschrijvingen plaatsen de oorspronkelijke tempel in de zevende eeuw, terwijl architectuurhistorische studies ook een datering in het begin van de achtste eeuw voorstellen. De Indiase archeologische dienst dateert de oostelijke groep daarentegen omstreeks de negende eeuw. Een algemeen aanvaarde, nauwkeurige stichtingsdatum ontbreekt daardoor.

Voor het gehele complex kan geen individuele opdrachtgever met zekerheid worden aangewezen. De toeschrijving aan de Chalukya’s berust vooral op architectuurhistorische kenmerken, niet op een bewaard stichtingsdocument dat een vorst noemt. Shiva-voorstellingen op nabijgelegen rotsblokken ondersteunen de interpretatie dat de oostelijke groep al vroeg een shivaïtische bestemming had. Een specifiek politiek programma van een afzonderlijke heerser is voor deze stichting niet aangetoond.

Schenkingen en uitbreiding van de hoofdtempel

De hoofdtempel bewaart een onderscheid tussen het oudere, gesloten gedeelte met de heilige kamer en de later toegevoegde open voorhal. Deze uitbreiding wordt gewoonlijk in de elfde eeuw geplaatst, tijdens de Westelijke Chalukya’s van Kalyani. Het bestaande heiligdom werd daarmee vergroot zonder dat de oorspronkelijke kern volledig werd vervangen.

De toegangspartij bestond aanvankelijk uit twee vooruitstekende gedeelten met zuilen. Door toevoeging van centrale en zijdelingse zuilen ontstond een ruimere open hal met een platform voor Nandi, de stier van Shiva. Ook de linga, het cultussymbool van Shiva in de heilige kamer, wordt als jonger dan de oudste bouwdelen beschouwd. Deze veranderingen wijzen op aanpassingen van zowel de beschikbare ruimte als de religieuze inrichting.

Een inscriptie op de noordelijke buitenmuur levert afzonderlijk bewijs voor de ondersteuning van het heiligdom. Op grond van het schrift wordt zij ongeveer in de negende of tiende eeuw gedateerd. De tekst vermeldt een landschenking in verband met de vereerde Sridharbuteswara en noemt de Paingara-lijn. Daarmee documenteert zij materiële steun aan de religieuze instelling, maar zij vormt geen stichtingsakte en identificeert niet noodzakelijk de oorspronkelijke bouwheer.

Kleinere heiligdommen en veranderde toewijdingen

De kleinere tempels rond het hoofdgebouw zijn niet allemaal gelijktijdig opgericht. Verschillen tussen de gebouwen en hun onvolledig bewaarde resten wijzen op een geleidelijke uitbreiding van de oostelijke groep. De afzonderlijke bouwdata van deze heiligdommen zijn minder zeker dan de globale opeenvolging van bouwfasen van de hoofdtempel.

De archeoloog Henry Cousens interpreteerde een klein heiligdom ten noorden van de hoofdtempel als oorspronkelijk aan Vishnu gewijd. Hij verbond de latere aanpassing aan volgelingen van de lingayatbeweging, die er shivaïtische cultusobjecten plaatsten. Deze uitleg berust op onderzoek van het gebouw en zijn inrichting; een nauwkeurig gedateerd verslag van de herbestemming ontbreekt. Zij mag daarom niet zonder meer op alle tempels worden toegepast.

Onder de ruimere benaming Bhutanatha-tempels valt ook de Mallikarjuna-groep aan de noordelijke oever. Deze gebouwen worden voornamelijk in de elfde en twaalfde eeuw geplaatst en verbonden met de Westelijke Chalukya’s. De grootste tempel is geïnterpreteerd als een oorspronkelijk Vishnu-heiligdom dat na een periode van onbruik opnieuw werd gewijd, ditmaal aan Shiva. Deze noordelijke groep vertegenwoordigt een afzonderlijke ontwikkelingsfase rond het meer.

Gelijktijdige ontwikkelingen elders

De zevende- en vroegachtste-eeuwse dateringen van de oudste Bhutanatha-bouwdelen vallen binnen de Chinese Tang-periode, die van 618 tot 907 duurde. In het Midden-Oosten regeerden de Omajjaden van 661 tot 750 vanuit Damascus. De grote moskee van Damascus werd tussen 705 en 715 gebouwd, ongeveer gelijktijdig met de vroegachtste-eeuwse datering die voor de hoofdtempel is voorgesteld.

Bescherming en bewaarde toestand

De oostelijke Bhutanatha-groep behoort tot de beschermde monumenten onder toezicht van de Indiase archeologische dienst. De hoofdtempel bewaart zijn opeenvolgende uitbreidingen, terwijl verschillende bijgebouwen slechts gedeeltelijk behouden zijn. Sommige versieringen van de hoofdtoren zijn onvoltooid gebleven en tonen alleen ruw uitgewerkte vormen. Bij de beoordeling van de huidige toestand moet dit onafgewerkte beeldhouwwerk worden onderscheiden van latere beschadigingen en verdwenen sculpturen.

De Bhutanatha-tempels in Badami: opbouw, ruimte-indeling en bouwkundige kenmerken

Ligging en samenstelling van het complex

De Bhutanatha-tempels staan op een platform aan de oostelijke oever van het Agastya-meer in Badami. De hoofdtempel is naar het westen gericht, met de ingang aan de waterzijde en de heilige kamer verder landinwaarts. De open voorhal strekt zich uit tot vlak bij het meer. Trappen verbinden de gebouwde terrassen met de oever. Deze opstelling geeft het complex een duidelijk waterfront, terwijl de opeenvolgende overdekte ruimten langs de lengteas van de hoofdtempel zijn gerangschikt.

De oostelijke groep omvat acht tempels volgens de archeologische inventaris. Het hoofdgebouw onderscheidt zich door zijn lengte, opeenvolgende hallen en verhoogde toren boven het heiligdom. De kleinere tempels staan daaromheen en verkeren in uiteenlopende toestanden van bewaring. Sommige behouden hun omsloten binnenruimte; andere zijn slechts gedeeltelijk overgeleverd. Het complex bestaat daardoor uit afzonderlijke bouweenheden en toevoegingen, waarvan de verschillende afmetingen en onderlinge aansluitingen nog zichtbaar zijn.

Zandsteen vormt het bouwmateriaal van muren, zuilen, balken en dakplaten. Anders dan de grottempels van Badami zijn deze gebouwen samengesteld uit afzonderlijke stenen onderdelen. De horizontale lagen van het muurwerk en de aansluitingen tussen zuilen en bovenliggende balken maken deze bouwwijze herkenbaar. Dezelfde steen is gebruikt voor vensterschermen, deuromlijstingen en sculpturen. Dragende onderdelen en decoratieve elementen verschillen daardoor vooral in vorm en bewerking, terwijl het materiaal binnen het gebouw samenhang vertoont.

Plattegrond en draagstructuur van de hoofdtempel

De hoofdtempel meet inclusief voorhal ongeveer 23 meter in de lengte en 8,2 meter in de breedte. De plattegrond verbindt een open hal, een gesloten hal en de vierkante heilige kamer, de garbhagriha. De toegangsruimten zijn ruimer toegankelijk dan het binnenste heiligdom. Boven deze kamer verrijst de toren, terwijl de hallen lager blijven. Het verticale accent ligt daardoor aan het binnenste uiteinde van de langgerekte compositie, tegenover de brede opening aan de meerzijde.

Vier zware centrale zuilen bepalen de indeling van de gesloten hal, de gudhamandapa. Hun schachten combineren vierkante, achthoekige en afgeronde gedeelten. Boven de zuilen verdelen diepe architraven de ruimte in een hoger middendeel en lagere zijgedeelten. Ook de verhoogde centrale vloer markeert dit onderscheid. Ondiepe dwarsbalken delen het plafond van de middenruimte op in drie vakken, die elk een gebeeldhouwde lotusrozet bevatten. De plafondindeling sluit daarmee aan bij de plaatsing van de dragende onderdelen.

Vier opengewerkte stenen vensters laten licht binnen in de gesloten hal. Hun geometrische patronen behouden stenen verbindingen tussen de openingen, terwijl de buitenzijde aanvullend snijwerk draagt. Het licht wordt hierdoor gefilterd en over kleinere oppervlakken toegelaten dan in de voorhal. Daar ontbreken gesloten buitenwanden tussen de zuilen. Het verschil tussen beide ruimten ontstaat dus niet alleen door hun afmetingen, maar ook door de behandeling van hun begrenzing en de hoeveelheid rechtstreeks invallend daglicht.

Torenopbouw en geïntegreerd beeldhouwwerk

Boven het heiligdom staat een toren in de dravida-traditie, opgebouwd uit drie naar boven toe verkleinende niveaus. De verdiepingen herhalen architectonische motieven op afnemende schaal. Pilasters, uitspringende hoekelementen en kleine dakvormen verdelen de oppervlakken. Een compacte bekroning sluit de opbouw af. Het getrapte silhouet verschilt van de lagere dakvlakken van de hallen, die vooral de horizontale uitbreiding van het gebouw benadrukken. De toren blijft daardoor afzonderlijk herkenbaar boven de omsloten heilige kamer.

Niet alle versieringen van de toren zijn voltooid. Op verschillende plaatsen zijn ornamenten slechts in hoofdvorm uitgewerkt, zonder de verdere detaillering van afgewerkt beeldhouwwerk. Daarnaast bevatten de muren van heiligdom en hal lege beeldnissen. Overgebleven decoratie omvat onder meer langstaartige fabeldieren en kleinere architectonische motieven. Bij de beschrijving van de buitenzijde moeten onvoltooide bewerking, verdwenen sculpturen en beschadigde onderdelen daarom afzonderlijk worden beoordeeld: zij vertegenwoordigen verschillende toestanden van het bewaarde materiaal.

Aan de voet van de deuromlijsting van het hoofdheiligdom staan de riviergodinnen Ganga en Yamuna. Ganga wordt vergezeld door een makara, een samengesteld waterdier; Yamuna door een schildpad. Hun plaatsing verbindt de sculpturen rechtstreeks met de toegang. Een kleiner heiligdom aan de noordzijde bezit Gajalakshmi op de bovendorpel en deurwachters naast de opening. De figuratieve decoratie concentreert zich hier op de omlijstingen van doorgangen, tegenover de betrekkelijk sobere aangrenzende muurvlakken.

Uitgebreide voorhal en noordelijke tempelgroep

De buitenste voorhal, de mukhamandapa, ontstond door vergroting van een portiek met twee vooruitstekende zuilpartijen. Vier centrale en tien zijdelingse zuilen werden toegevoegd, evenals een platform voor Nandi. De uitbreiding verlengde de toegang richting het meer zonder de gesloten kern te vervangen. Haar open zijkanten en zuilen onderscheiden dit bouwdeel van het omsloten gedeelte erachter. De aansluiting tussen beide blijft leesbaar in hun verschillende ruimtewerking, verhoudingen en dakconstructie.

De bijbehorende Mallikarjuna-groep aan de noordelijke oever heeft een andere opzet. De tempels openen naar het zuiden en dragen getrapte phamsana-bovenbouwen binnen het nagara-vormenrepertoire. Het grootste gebouw omvat een rechthoekige open hal met acht zuilen, gevolgd door een binnenhal, een voorruimte en een heiligdom. Betrekkelijk eenvoudige muren en schuine dakoverstekken kenmerken deze gebouwen. Hun dakprofielen verschillen van de sterker gelede toren boven de hoofdtempel van de oostelijke groep.