De koninklijke kolossen van Abu Simbel, in het zuiden van Egypte, zijn monumentale beelden aan de gevels van twee rotstempels. Voor de grote tempel stellen vier zittende figuren Ramses II voor. De gevel van de kleine tempel toont zes staande beelden van de farao en koningin Nefertari. Deze beeldengroepen verbinden de voorstelling van de vorsten met de religieuze functie van de heiligdommen. Kleinere afbeeldingen van koninklijke familieleden begeleiden sommige figuren. De kolossen werden samen met de tempels verplaatst om overstroming door het Nassermeer te voorkomen. Ze behoren tot het UNESCO-werelderfgoed Nubische monumenten van Abu Simbel tot Philae, ingeschreven in 1979.
Abu Simbel • Koninklijke kolossen
Abu Simbel • Koninklijke kolossen
Abu Simbel • Koninklijke kolossen
Koninklijke kolossen
Beelden • Reuzenbeelden : Kolossale figuren en beeldengroepen
De koninklijke kolossen van Abu Simbel: ontstaan, beschadiging en verplaatsing
Een koninklijke opdracht in Nubië
De koninklijke kolossen van Abu Simbel werden in de dertiende eeuw voor Christus vervaardigd in opdracht van Ramses II, farao van de negentiende dynastie. Ze behoren tot de beeldenprogramma’s van twee rotstempels aan de westelijke Nijloever in Nubië. De vier zittende beelden voor de grote tempel stellen allemaal Ramses II voor. De kleine tempel heeft zes staande beelden: vier van de koning en twee van zijn echtgenote Nefertari.
De oprichting van deze beeldengroepen maakte het Egyptische koningschap zichtbaar in een gebied dat door vertegenwoordigers van de farao werd bestuurd. De kolossen waren naar de rivier gericht, de voornaamste verkeersroute door dit deel van Nubië. Hun aanwezigheid verbond de toegang tot de heiligdommen met de persoon van de vorst. Ze herdachten geen afzonderlijke verovering, maar gaven zijn gezag een blijvende plaats binnen het plaatselijke religieuze landschap.
Ramses II en Nefertari als religieuze beelden
De kolossen van de grote tempel presenteerden Ramses II als een vorst wiens macht door goden werd ondersteund. In het binnenste heiligdom stond zijn vergoddelijkte voorstelling naast Amon-Ra, Ra-Horachte en Ptah. De herhaalde koningsbeelden op de gevel sloten aan bij deze verbinding tussen koningschap en goddelijke verering. Het ging om verschillende voorstellingen van dezelfde farao, niet om een reeks opeenvolgende heersers.
Bij de kleine tempel, gewijd aan Hathor en Nefertari, kregen de beelden van de koningin ongeveer dezelfde hoogte als die van Ramses II. Deze ongebruikelijke gelijkheid benadrukte haar positie binnen het specifieke religieuze programma van dit heiligdom. Ze bewijst niet dat Nefertari dezelfde politieke bevoegdheden bezat als haar echtgenoot. Kleinere beelden van prinsen en prinsessen bij de benen van de volwassen figuren betrokken ook andere leden van de koninklijke familie bij de voorstelling.
Beschadiging, bezoekersinscripties en verzanding
Een van de vier zittende kolossen verloor in de oudheid zijn hoofd en een gedeelte van zijn bovenlichaam. De beschadiging wordt doorgaans toegeschreven aan een aardbeving, maar het tijdstip daarvan staat niet vast. De bewaarde fragmenten liggen voor de gevel; een volledige reconstructie van het beeld is achterwege gebleven. Daardoor blijft de oude breuk herkenbaar binnen de verder regelmatig opgebouwde beeldengroep.
Op de benen van de kolossen staan inscripties van bezoekers uit de oudheid. Griekstalige soldaten die deelnamen aan de Nubische veldtocht van Psammetichus II, aan het begin van de zesde eeuw voor Christus, lieten er teksten achter. Deze opschriften documenteren de doortocht van militairen, eeuwen na Ramses II. Ze vermelden deelnemers aan een leger waarin Egyptische troepen en strijders van andere herkomst samen opereerden.
Door ophoping van zand raakte vervolgens een aanzienlijk deel van de grote tempelgevel bedekt. Johann Ludwig Burckhardt beschreef in 1813 de nog zichtbare bovenste gedeelten voor een Europees wetenschappelijk publiek. Giovanni Battista Belzoni en zijn medewerkers maakten in 1817 voldoende zand vrij om de tempel binnen te gaan. Tekeningen, opmetingen en later foto’s legden de kolossen steeds nauwkeuriger vast en documenteerden hun toestand vóór de twintigste-eeuwse verplaatsing.
Gelijktijdige ontwikkelingen elders
Tijdens de vervaardiging van de kolossen beheerste het Hettitische Rijk grote delen van Anatolië en gebieden in Syrië. In Griekenland functioneerden de Myceense paleiscentra nog, vóór de verwoestingen aan het einde van de late bronstijd. In China regeerde de Shang-dynastie vanuit de omgeving van Anyang, waar waarzeggerijinscripties op botten en schildpadschilden koninklijke activiteiten vastlegden.
Verplaatsing en bescherming als werelderfgoed
De aanleg van de Hoge Aswandam dreigde de kolossen onder het water van het toekomstige Nassermeer te doen verdwijnen. Hun redding werd onderdeel van de internationale beschermingscampagne die UNESCO in 1960 begon. De beelden werden samen met de tempelgevels in genummerde blokken verdeeld, naar hoger terrein overgebracht en opnieuw samengesteld. Het herbouwde complex werd in september 1968 op de nieuwe locatie ingewijd.
Ook de fragmenten van de eerder ingestorte kolos werden verplaatst, zodat de oude beschadiging zichtbaar bleef. Sinds 1979 behoren de beelden tot het seriële UNESCO-werelderfgoed met de officiële naam ‘Nubische monumenten van Abu Simbel tot Philae’. De huidige opstelling combineert de oorspronkelijke, opnieuw gemonteerde sculpturen met een kunstmatige rotswand en moderne draagconstructies, boven het waterniveau van het stuwmeer.
De koninklijke kolossen van Abu Simbel: opbouw, verhoudingen en rotssculptuur
Twee beeldengroepen als onderdeel van de tempelgevels
De koninklijke kolossen van Abu Simbel vormen twee afzonderlijke beeldengroepen aan de gevels van de grote en de kleine tempel. Vier zittende beelden van Ramses II, ongeveer twintig meter hoog, staan in twee paren naast de toegang van de grote tempel. De kleine tempel heeft zes staande figuren van ongeveer tien meter: vier van de koning en twee van Nefertari. Beide composities ordenen de beelden rondom een centrale deuropening, die door het schaalverschil betrekkelijk klein lijkt.
De beelden werden rechtstreeks uit de zandstenen rotswand gehouwen. Ze waren oorspronkelijk geen vrijstaande sculpturen die tegen een afzonderlijk gebouw werden geplaatst. Door omliggende steen weg te nemen, maakten de beeldhouwers de voorzijde en zijkanten zichtbaar, terwijl verbindingen met het achterliggende gesteente behouden bleven. Deze werkwijze bepaalde zowel de diepte als de ondersteuning van de figuren. Vooral bij een schuine benadering wordt zichtbaar hoeveel de lichamen vóór hun rotsachtige achtergrond uitsteken.
De grote tempelgevel wordt beheerst door brede, zittende volumes met uitstekende knieën en zware zetels. Bij de kleine tempel zorgen staande lichamen en smalle tussenstroken voor een overwegend verticale geleding. Aan weerszijden van de ingang staat Nefertari tussen twee voorstellingen van Ramses II. De verschillen in houding en onderlinge afstand geven de twee gevels een eigen verhouding tussen menselijke figuren, onbewerkte achtergrondvlakken en de centrale toegang tot het achterliggende tempelinterieur.
De zittende kolossen van de grote tempel
De vier koningsbeelden hebben een rechtop gehouden bovenlichaam, handen op de bovenbenen en vrijwel evenwijdige onderbenen. Hun voeten rusten op omvangrijke voetstukken. De tronen en de steen achter de lichamen vormen brede ondersteunende massa’s. Doordat de armen dicht bij de romp blijven, ontbreken lange, vrij uitstekende ledematen. De vooruitstekende knieën bepalen de diepte van de sculpturen, terwijl tussen en naast de benen diepe uitsparingen ontstaan die de afzonderlijke lichaamsvolumes aftekenen.
Bij de hoofden contrasteren grote gezichtsvlakken met duidelijk omlijnde koninklijke attributen. De gestreepte nemes omsluit de wangen en valt aan weerszijden op de borst. Daarboven verlengt de dubbele kroon het silhouet. Een aangehechte ceremoniële baard en een cobra op het voorhoofd vullen de voorstelling aan. Deze onderdelen concentreren de fijnere uitwerking rondom het gezicht; borst, schouders en bovenarmen bestaan daarentegen uit grotere, betrekkelijk ononderbroken oppervlakken die vanaf het voorplein herkenbaar blijven.
Kleinere beelden van koninklijke familieleden staan naast de kuiten en tussen de benen. Hun beperkte afmetingen maken het mogelijk aanvullende figuren op te nemen zonder de hoofdcontouren te onderbreken. Ook de zijkanten van de tronen dragen gebeeldhouwde motieven. Boven de ingang markeert een voorstelling van Ra-Horachte de middenas. De bavianenfries langs de bovenrand vormt een horizontale afsluiting boven de gekroonde hoofden en verbindt de afzonderlijke beelden met de volledige gevelcompositie.
De staande beelden van de kleine tempel
De zes kolossen van de kleine tempel staan in hoge, terugliggende velden die hun contouren van de omringende rots onderscheiden. Hun achterzijde blijft met het gesteente verbonden. De lichamen zijn frontaal weergegeven, met één been naar voren. Daardoor ontstaat bij de voeten een verschil in positie, terwijl schouders en bekken vrijwel recht naar voren gericht blijven. De armen volgen grotendeels de lichaamszijden, waardoor smalle en kwetsbare verbindingen tussen ledematen en romp worden beperkt.
De beelden van Nefertari bereiken ongeveer dezelfde hoogte als die van Ramses II, maar kleding en lichaamsvorm onderscheiden de figuren. De koningin draagt een lange, aansluitende jurk; de koning verschijnt met een korte lendendoek. Ook hoofdtooien en kronen verschillen tussen de voorstellingen. Smalle tailles, lange benen en relatief dicht bij elkaar geplaatste voeten geven deze sculpturen een slanker voorkomen dan de zittende kolossen, waarvan vooral knieën, dijen en zetels brede massa’s vormen.
Kleinere kinderfiguren begeleiden de volwassenen bij hun benen. Verticale hiërogliefen beslaan de vlakke stroken tussen de beeldvelden en omlijsten daarmee de lichamen zonder hun belangrijkste oppervlakken te bedekken. De terugliggende achtergronden veroorzaken schaduwranden langs schouders, armen en benen. Het verschil tussen de uitstekende figuren en de ingesneden omgeving wordt daardoor zichtbaar onder wisselende lichtinval. Tekststroken, beelden en deuropening blijven opgenomen in één doorlopend bewerkt rotsvlak, met afwisselend diepe en vlakke gedeelten.
Zandsteen, breukvlakken en heropbouw
De zandsteen vormt zowel het beeldmateriaal als de oorspronkelijke dragende omgeving. Natuurlijke lagen en scheuren beïnvloeden de samenhang van uitstekende onderdelen. Bij één zittende kolos ontbreken hoofd en bovenlichaam, waardoor boven het resterende onderlichaam breukvlakken zichtbaar zijn. De fragmenten op het voorplein tonen van dichtbij de dikte van onderdelen die oorspronkelijk hoog boven de bezoeker lagen.
Bij de verplaatsing werden beelden en gevels in genummerde blokken verdeeld en opnieuw samengevoegd. Voegen doorsnijden daardoor oppervlakken die oorspronkelijk uit aaneengesloten rots bestonden. De gevels sluiten nu aan op kunstmatige heuvels met draagconstructies van gewapend beton. De huidige opbouw combineert oorspronkelijke zandsteen met moderne ondersteuning en bescherming, terwijl de onderlinge plaatsing van beelden en toegangen behouden bleef.

Français (France)
English (UK) 