Havana • Buena VIsta Social Club - Cubaanse Muzikale Renaissance

Buena Vista Social Club is een muziekproject verbonden met Havana in Cuba, waarin vertolkers van het Cubaanse repertoire samenkomen. De naam verwijst naar een voormalige sociale club in de hoofdstad en duidt ook het album uit 1997 aan. Tot de deelnemende artiesten behoren Ibrahim Ferrer, Compay Segundo, Rubén González en Omara Portuondo. Het repertoire omvat liederen en instrumentale stukken uit onder meer de son, bolero en danzón. Opnamen en concerten combineren zang, snaarinstrumenten, piano, koperblazers en percussie. Via albums, optredens en de bijbehorende film bracht het project deze Cubaanse muziekvormen onder de aandacht van een internationaal publiek.

Buena Vista Social Club: Cubaanse muziek van Havana tot het internationale podium

Een naam ontleend aan een sociale club

Buena Vista Social Club is de naam van een muziekproject dat in de jaren negentig in Havana ontstond, en van het album waarmee het internationaal bekend werd. De naam verwijst naar een vroegere sociale club in de hoofdstad, waar muziek en dans deel uitmaakten van de bijeenkomsten. Het opnameproject betekende echter geen heropening van die instelling: het bracht musici samen rond bestaand Cubaans repertoire en gevestigde speelwijzen.

De historische club, de opnamesessies, de latere tourneeformaties en de voorstellingen rond dit repertoire vertegenwoordigen verschillende activiteiten. Een concert in Havana dat naar Buena Vista Social Club verwijst, wordt daarom niet noodzakelijk uitgevoerd door de musici van het oorspronkelijke album. De naam alleen geeft geen uitsluitsel over de bezetting of de relatie van een ensemble tot het project.

De opnamesessies in Havana

In maart 1996 organiseerde het Britse platenlabel World Circuit opnames in Havana met producent Nick Gold, de Cubaanse musicus Juan de Marcos González en de Amerikaanse gitarist Ry Cooder. Aanvankelijk was een samenwerking met Malinese musici gepland. Hun afwezigheid leidde tot een programmawijziging, waarna de sessies doorgingen met Cubaanse uitvoerders en hun repertoire.

Het album Buena Vista Social Club werd in zeven dagen opgenomen in de EGREM-studio’s. Tot de deelnemers behoorden Ibrahim Ferrer, Compay Segundo, Rubén González, Omara Portuondo en Orlando ‘Cachaíto’ López. Verschillende musici hadden een lange professionele loopbaan; sommigen waren minder actief geworden. De sessies verbonden deze afzonderlijke carrières, zonder dat de deelnemers vooraf één vaste groep binnen dezelfde instelling vormden.

Repertoire en individuele speelwijzen

Het repertoire omvat onder meer son, bolero, danzón en liederen uit verschillende Cubaanse muziektradities. Oudere stukken staan naast recentere composities: La Bayamesa dateert uit de negentiende eeuw, terwijl Chan Chan door Compay Segundo werd geschreven. Het album brengt daardoor muziek uit uiteenlopende perioden en omgevingen samen, in plaats van één historisch concertprogramma te reconstrueren.

Zang en akoestische instrumenten hebben een duidelijke plaats, met herkenbare bijdragen van afzonderlijke uitvoerders. Ferrers stem, González’ pianospel en Segundo’s vocale en instrumentale partijen weerspiegelen werkwijzen die tijdens verschillende loopbanen werden ontwikkeld. De opnamen leggen deze interpretaties vast, terwijl concerten ruimte bieden voor andere arrangementen, solo’s en muzikale uitwisselingen.

Deze nadruk op ervaren vertolkers onderscheidt het project ook van een reconstructie van de vroegere sociale club. De deelnemers brachten liederen en speelwijzen mee die zij kenden, maar de studiosessies vormden een nieuwe samenwerking. De verbinding met oudere tradities ligt in het repertoire en de uitvoeringspraktijk, niet in het herstel van een bepaalde ontmoetingsplaats.

Verspreiding via platen, film en concerten

Het album verscheen in 1997 en kreeg het volgende jaar een Grammy. De documentaire Buena Vista Social Club van Wim Wenders, uitgebracht in 1999, vergrootte het publiek door de musici, hun levensloop en hun optredens te tonen. Plaat en film boden aanvullende perspectieven: het album presenteerde het repertoire, terwijl de documentaire de personen achter de uitvoering zichtbaar maakte.

Soloplaten en concerten zetten de activiteit vervolgens voort. Onder de naam Orquesta Buena Vista Social Club traden verschillende combinaties van musici op, met deelnemers aan de oorspronkelijke sessies en andere uitvoerders. Een samenwerking voor studio-opnamen ontwikkelde zich zo tot langdurige concertactiviteit, zonder bij ieder optreden dezelfde bezetting te behouden.

Wisselende ensembles en het opgenomen repertoire

De afscheidstournee Adiós markeerde een latere fase in de loopbaan van de Orquesta. In 2015 verscheen bovendien Lost and Found, met eerder onuitgebrachte opnamen uit de eerste sessies en latere projecten. Deze uitgave documenteert interpretaties die op het album uit 1997 ontbreken en verruimt het beschikbare beeld van de samenwerking tussen de musici.

De albums blijven referentiepunten voor uitvoeringen van dit repertoire, maar bepalen niet welke groep tegenwoordig op een podium staat. Een programma in Havana kan artiesten uit het project, een tributegroep of andere vertolkers van de liederen presenteren. Dit onderscheid is nodig om een concreet concert te beschrijven: het uitvoeren van Chan Chan maakt een ensemble op zichzelf niet tot de oorspronkelijke Buena Vista Social Club.

Zang, instrumenten en samenspel bij Buena Vista Social Club

Het ensemble en de rollen op het podium

Optredens die verbonden zijn met Buena Vista Social Club brengen zangers en instrumentalisten met verschillende muzikale taken samen. Een hoofdstem vertolkt de tekst, terwijl andere uitvoerders de begeleiding, gezongen antwoorden en instrumentale solo’s verzorgen. De bezetting verschilt per concert: een ensemble dat dit repertoire in Havana speelt, heeft niet noodzakelijk dezelfde samenstelling als de oorspronkelijke opnamen of de tourneeformaties van de Orquesta.

Gedocumenteerde ensembles omvatten zang, tokkelinstrumenten, piano, contrabas, koperblazers en meerdere percussionisten. Sommige musici combineren functies: Eliades Ochoa zingt en speelt gitaar, terwijl Idania Valdés in programma’s van de Orquesta zang en kleine percussie-instrumenten verzorgt. Daardoor zijn verschillende handelingen tegelijk zichtbaar, waarbij uitvoerders afwisselend zingen, begeleiden en reageren op andere musici.

Zang, refreinen en vocale uitwisselingen

Het repertoire bevat Spaanstalige liederen met solozang, meerstemmige passages en gezamenlijke antwoorden. In sommige stukken uit de sontraditie ontwikkelt de voorzanger een frase waarop de overige zangers met een herhaald refrein reageren. Deze afwisseling maakt de rollen hoorbaar: één stem leidt het gedeelte, waarna meerdere uitvoerders samen een kortere terugkerende passage zingen.

Bolero’s leggen meer nadruk op de melodische lijn en de voordracht van de tekst. Zangers kunnen een frase verlengen of enigszins verschuiven ten opzichte van de begeleiding. In gedocumenteerde duetten van Ibrahim Ferrer en Omara Portuondo wisselen twee stemkleuren elkaar af of komen zij samen. Een andere zanger verandert zo de presentatie van een lied, ook wanneer dezelfde instrumenten blijven begeleiden.

Gesproken of gezongen uitroepen kunnen eveneens instrumentale passages begeleiden. In de opname van El Cuarto de Tula vestigt een uitroep aan Barbarito Torres de aandacht op zijn laúdsolo. Deze reactie klinkt binnen de uitvoering zelf, terwijl het instrumentale patroon doorgaat. De woorden worden daarmee onderdeel van het hoorbare samenspel en vormen geen afzonderlijke aankondiging.

Tokkelinstrumenten, piano en contrabas

De gitaar levert akkoorden, ritmische figuren en melodische passages. De Cubaanse tres, herkenbaar aan drie groepen snaren, draagt bij aan herhaalde begeleidingspatronen en instrumentale antwoorden. De laúd van Barbarito Torres laat snelle melodische lijnen met een andere klankkleur horen. Vingerbewegingen langs de hals en veranderingen in de aanslag maken de overgang tussen begeleiding en solospel zichtbaar.

De piano verzorgt harmonische ondersteuning, terugkerende figuren en geïmproviseerde uitwerkingen. In gedocumenteerde uitvoeringen van Rubén González behoren akkoorden met beide handen, snelle loopjes en glissando’s tot de waarneembare speelhandelingen. De instrumentale danzón Buena Vista Social Club geeft de piano een duidelijke voorgrondrol, terwijl andere stukken meer ruimte laten voor zang of een andere solist.

De contrabas ondersteunt het ensemble met lage tonen die doorgaans worden getokkeld. De speler verandert de toonhoogte door de linkerhand over de toets te bewegen en regelt de resonantie door de snaren aan te raken of los te laten. Herhaalde basfiguren sluiten aan op percussie en akkoorden, terwijl solisten daarboven vrijere melodische lijnen ontwikkelen.

Koperblazers en percussie

De trompet voegt melodische frasen, accenten en antwoorden op de zang toe. Tourneeformaties kunnen daarnaast een trombone en meerdere trompetten bevatten. Tijdens bepaalde passages zwijgen de blazers, waarna zij terugkeren om een refrein te ondersteunen of een solo in te zetten. De ventielen van de trompet en de schuif van de trombone tonen verschillende manieren om toonhoogten te veranderen.

Gedocumenteerde percussiesecties omvatten bongo’s, conga’s, timbales en maraca’s. Bongo’s en conga’s worden met de handen bespeeld, timbales met stokken, terwijl maraca’s door schudden klinken. Deze handelingen produceren verschillende aanslagen en klanktexturen. Hun combinatie vormt meerdere in elkaar grijpende patronen, waarbij afzonderlijke spelers verschillende ritmische partijen onderhouden.

De speeltechnieken blijven tijdens het optreden zichtbaar. Handen raken verschillende plaatsen op het trommelvel, stokken bewegen tussen de timbales en bijbehorende slagvlakken, en maraca’s volgen herhaalde bewegingen door de lucht. De geluiden verschillen in scherpte en duur, waardoor de afzonderlijke partijen binnen de gezamenlijke begeleiding herkenbaar blijven.

De opeenvolging van stukken en solo’s

Concertprogramma’s wisselen liederen en instrumentale stukken af, met veranderingen van tempo, zanger en soloinstrument. Chan Chan gebruikt een herkenbare terugkerende figuur, terwijl El Cuarto de Tula ruimte biedt voor uitgebreidere vocale en instrumentale uitwisselingen. Bolero’s introduceren andere fraselengten en een meer aangehouden tekstvoordracht.

Tijdens een solo treedt het betreffende instrument naar voren, terwijl de begeleiding haar ritmische en harmonische patronen voortzet. Andere musici kunnen frasen accentueren of gezamenlijk terugkeren aan het einde. De inzet van een stem, een terugkerend refrein en een gezamenlijke stop maken overgangen hoorbaar. Hun volgorde hangt af van het arrangement en het concert; ieder optreden kent daardoor een eigen uitwerking van het repertoire.