monisme

Monisme is een filosofische of religieuze leer die stelt dat alle werkelijkheid voortkomt uit één fundamenteel beginsel.

De term monisme (afgeleid van het Griekse monos, “één” of “enig”) verwijst naar een metafysische visie waarin alle bestaande dingen terug te voeren zijn op één enkele substantie of oorzaak. Het staat tegenover dualisme (twee grondprincipes, zoals geest en materie) en pluralisme (meerdere zelfstandige werkelijkheden).

Vormen van monisme zijn onder andere:

Materialistisch monisme: alles is materie of energie (typisch voor sommige natuurwetenschappelijke benaderingen) ;

Spiritualistisch monisme: alles is geest of bewustzijn (zoals in het idealisme) ;

Neutraal monisme: geest en materie komen voort uit één gemeenschappelijke, niet-gespecificeerde oorsprong (bijvoorbeeld bij Spinoza of in Indiase filosofie).

In religieuze contexten komt monisme voor in het advaita vedānta (hindoeïsme), waarin het individuele zelf (ātman) wordt gezien als identiek aan het absolute (brahman). Vergelijkbare concepten zijn terug te vinden in het soefisme, het christelijk neoplatonisme en bepaalde taoïstische opvattingen.

Monistische visies kunnen zich ook uiten in kunst of architectuur waarin harmonie, eenheid of kosmische orde centraal staan.