Samarkand • - Blauwe mozaïekdecoratie

De Tuman Aka-moskee is een islamitisch gebedshuis in Samarkand, Oezbekistan. Ze behoort tot het Shah-i-Zinda-complex, dat verschillende grafmonumenten en gebedsplaatsen omvat. De moskee draagt de naam van Tuman Aka, een echtgenote van Timoer, en maakt deel uit van een geheel waartoe ook haar mausoleum behoort. Het decor bestaat onder meer uit mozaïeken en opschriften die verwijzen naar de religieuze functie van het gebouw. De moskee maakt deel uit van het culturele landschap van Samarkand. Ze ligt binnen de grenzen van ‘Samarkand – kruispunt van culturen’, het gebied dat sinds 2001 op de UNESCO-Werelderfgoedlijst staat.

De Tuman Aka-moskee in Samarkand: stichting en behoud

Stichting door Tuman Aka

De Tuman Aka-moskee behoort tot een religieus en funerair complex in het noordelijke gedeelte van Shah-i-Zinda in Samarkand, Oezbekistan. Het complex wordt doorgaans gedateerd op 1404–1405 en omvat een gebedsruimte en een afzonderlijk mausoleum. Beide gebouwen zijn verbonden met Tuman Aka, een echtgenote van Timoer, ook bekend als Tamerlan. De bouw vond daarmee plaats tijdens de laatste regeringsjaren van de vorst, die in februari 1405 overleed.

Een stichtingsinscriptie boven de ingang van de moskee noemt Tuman Aka als dochter van emir Musa. De tekst verbindt de oprichting uitdrukkelijk met haar persoon en bevat een gebed om goddelijke gunst. Deze inscriptie vormt een rechtstreeks getuigenis van haar betrokkenheid bij de stichting. Zij geeft echter geen nauwkeurig beeld van de financiering, de organisatie van de werkzaamheden of de verantwoordelijkheden van de bouwmeesters.

Gebedsfunctie binnen het grafcomplex

De moskee bood een gebedsruimte naast het mausoleum dat eveneens de naam van Tuman Aka draagt. Haar ligging verbond de stichting met de religieuze routes door Shah-i-Zinda. De hoofdingang bevindt zich tegenover de toegang tot het heiligdom van Qutham ibn Abbas, bij de doorgang naar de bovenste binnenplaats. Het gebouw maakte daardoor zowel deel uit van Tuman Aka’s eigen complex als van de ruimere bedevaartsomgeving.

De rechthoekige zaal wordt soms aangeduid als moskee en soms als khanqah, een ruimte voor soefibijeenkomsten en religieuze oefeningen. Die verschillende benamingen bewijzen niet dat het gebouw achtereenvolgens twee afzonderlijke bestemmingen heeft gehad. De stichtingsinscriptie noemt het uitdrukkelijk een moskee. Een gedetailleerde ontwikkeling van het dagelijkse gebruik kan op basis van de beschikbare gegevens niet worden vastgesteld.

Het onderscheid tussen de gebedsruimte en het aangrenzende mausoleum blijft daarbij essentieel. De moskee was een afzonderlijk onderdeel van de stichting en geen andere benaming voor de grafkamer. Haar eigen inscriptie bewaart de herinnering aan Tuman Aka binnen een gebouw dat expliciet voor de eredienst werd opgericht.

Herstel van inscripties en erfgoedbescherming

In 2005 werd een verdwenen inscriptie op het boogveld van de moskee vervangen. De nieuwe tekst werd uitgevoerd naar een ontwerp van Abdulhakim Razzoqov en bevat het begin van vers 2 uit soera 67 van de Koran. Deze passage behandelt de schepping van dood en leven als beproeving van het menselijk handelen.

De vervangende inscriptie bestaat uit witte letters op een blauwe achtergrond, in het schrift thuluth. Een bovenliggende band herhaalt in gele Koefische letters een formule die Gods heerschappij bevestigt. Het zichtbare opschrift weerspiegelt daarmee een moderne restauratiekeuze. Het mag niet zonder onderscheid worden beschouwd als een volledig bewaard gebleven middeleeuwse tekst.

De moskee ligt binnen het werelderfgoedgebied dat UNESCO in 2001 inschreef onder de officiële naam ‘Samarkand – Crossroad of Cultures’. Zij valt onder deze erkenning als onderdeel van Shah-i-Zinda binnen het beschermde gebied. De moskee heeft dus geen afzonderlijke inschrijving op de Werelderfgoedlijst.

Gelijktijdige gebeurtenissen elders

De bouw rond 1404–1405 viel samen met de regering van de Chinese keizer Yongle; Zheng He begon in 1405 aan zijn eerste zee-expeditie. In West-Europa duurde de Honderdjarige Oorlog tussen Engeland en Frankrijk voort. Het Ottomaanse Rijk verkeerde in het interregnum dat volgde op de Slag bij Ankara van 1402 en tot 1413 aanhield.

De Tuman Aka-moskee: ruimtelijke indeling, constructie en decoratie

Ligging en verbindingen met de omgeving

De Tuman Aka-moskee staat in het noordelijke gedeelte van Shah-i-Zinda in Samarkand, waar verschillende gebouwen dicht op elkaar aansluiten. De rechthoekige gebedsruimte behoort tot hetzelfde complex als het mausoleum van Tuman Aka, maar vormt een afzonderlijk bouwdeel. Haar hoofdingang ligt tegenover de toegang tot het heiligdom van Qutham ibn Abbas. De moskee sluit daardoor rechtstreeks aan op de overdekte doorgang naar de bovenste binnenplaats, zonder een eigen voorplein tussen de toegang en de gebedszaal.

De toegangen verbinden het gebouw met verschillende aangrenzende ruimten. De middelste opening komt uit op de chartaq, een doorgang met een koepel. Een noordelijke deur geeft toegang tot de binnenplaats, terwijl aan de zuidzijde een kleine kamer aansluit op de corridor van het ensemble. Deze verdeling maakt de gebedsruimte vanuit meerdere richtingen bereikbaar. De deuren volgen daarmee de bestaande routes tussen de gebouwen en vormen geen symmetrisch toegangsplan rond één zelfstandige binnenhof.

Driedelige zaal en koepelconstructie

De gebedszaal bestaat uit drie opeenvolgende traveeën, elk overdekt door een kleine koepel. Dragende bogen rusten op forse, vooruitstekende muurpijlers en markeren de overgangen tussen deze ruimtelijke eenheden. De openingen onder de bogen houden de zaal aaneengesloten: er zijn geen gesloten scheidingswanden tussen de drie delen. Door hun breedte blijven de steunpunten niettemin nadrukkelijk aanwezig in het interieur. De driedeling is daardoor zowel in de plattegrond als in de opeenvolging van de gewelfvlakken herkenbaar.

Baksteen vormt het constructieve materiaal, terwijl pleisterwerk en keramische bekleding de zichtbare afwerking bepalen. De drie kleinere koepels van de moskee moeten worden onderscheiden van de hoge turquoise koepel op een tamboer van het aangrenzende mausoleum. De overdekking van de gebedsruimte is verdeeld over afzonderlijke traveeën, in plaats van samengebracht boven één centrale kamer. Binnen de moskee bepalen de dragende bogen en hun steunpunten dus rechtstreeks de indeling van de ruimte en het ritme van de overdekking.

Wandnissen, lichtopeningen en tegelbekleding

Diepe wandnissen bevatten opengewerkte pleisterdecoraties met kleine, celvormige uitsparingen die tot het ornamenttype muqarnas behoren. Het reliëf verdeelt de nisvlakken in fijnere onderdelen en contrasteert met de grotere bogen van de zaal. Hoog onder de koepels bevinden zich vensters met geperforeerde pleisterroosters, aangeduid als panjara. Deze laten daglicht binnen boven de lagere wandbekleding. Het interieur combineert zo diepe uitsparingen met vooruitstekende steunpunten en opengewerkte lichtschermen, elk met een eigen behandeling van het oppervlak.

Langs de onderzijde van de muren loopt een bekleding van blauwe zeshoekige tegels, afgezet met een mozaïekrand. De herhaling van de tegelvormen geeft dit onderste wandregister een andere schaal dan het fijnere pleisterreliëf erboven. Midden in de westelijke wand bevindt zich een kleine gebedsnis, de mihrab. Deze bepaalt de gebedsrichting binnen een zaal waarvan de deuren ook op de omliggende verkeersruimten zijn gericht. De liturgische oriëntatie valt daardoor niet eenvoudig samen met één doorgaande toegangsas.

Inscripties en herstel van het toegangsdecor

Boven de ingang bevindt zich een rechthoekig tekstveld met een Arabische stichtingsinscriptie in twee registers. De bovenste regel bestaat uit kleinere gele letters in het schrift naskh. Daaronder staan grotere witte letters in thuluth. Het verschil in grootte en kleur maakt beide regels afzonderlijk leesbaar binnen hetzelfde kader. De inscriptie is daarmee opgenomen in de architecturale omlijsting van de toegang, terwijl haar horizontale registers een eigen ordening aan het decoratieve oppervlak geven.

De inscriptie in het boogveld werd in 2005 vervangen nadat de oudere tekst verloren was gegaan. De uitvoering volgde een ontwerp van Abdulhakim Razzoqov en toont een Koranpassage in witte thuluth-letters tegen een blauwe achtergrond. Een bovenliggende band herhaalt een religieuze formule in gele Koefische letters. De ingreep vulde een ontbrekend tekstvlak opnieuw in. De huidige woorden behoren echter tot een moderne aanvulling en mogen niet worden beschouwd als een volledig bewaard gebleven middeleeuws opschrift.