Tiruchirappalli • Tamil Nadu, Srirangam-tempel - Dravidisch meesterwerk

De Srirangamtempel, ook bekend als de Sri Ranganathaswamytempel, is een hindoeïstisch heiligdom in Tiruchirappalli, in de Indiase deelstaat Tamil Nadu. De tempel is gewijd aan Ranganatha, een liggende verschijningsvorm van Vishnu. Het heiligdom is nog steeds in gebruik en ontvangt gelovigen, pelgrims en bezoekers. Het uitgestrekte religieuze complex beslaat ongeveer 63 hectare en omvat verschillende heiligdommen en ruimten voor de eredienst. De tempel behoort tot het vaishnavisme, de stroming binnen het hindoeïsme die Vishnu vereert. Hij valt onder het departement voor hindoeïstische religieuze en liefdadigheidsinstellingen van Tamil Nadu en maakt deel uit van het dagelijkse religieuze leven in de stadswijk Srirangam.

De Srirangamtempel: schenkingen, onderbrekingen en herstel van de eredienst

Vroege vermeldingen en institutionele ontwikkeling

De Srirangamtempel in Tiruchirappalli, in de Indiase deelstaat Tamil Nadu, is gewijd aan Ranganatha, de liggende verschijningsvorm van Vishnu. De stichting kan niet met zekerheid aan één vorst of een bepaald bouwjaar worden verbonden. Religieuze overleveringen beschrijven een heilige oorsprong, maar bieden geen betrouwbare bouwchronologie. De oudste bewaard gebleven inscripties geven een steviger uitgangspunt: teksten uit de regering van de Cholavorst Aditya I plaatsen de aantoonbare geschiedenis van het tempelinstituut aan het einde van de negende eeuw.

Tussen de tiende en dertiende eeuw ondersteunden Cholavorsten en andere schenkers de uitbreiding en dagelijkse werking van de tempel. Inscripties vermelden landtoewijzingen, goudschenkingen en inkomsten voor offers, verlichting en personeel. De nauwkeurige vastlegging van perceelsgrenzen, landbouwmaten en fiscale verplichtingen maakt duidelijk hoe deze voorzieningen werden bekostigd. De ontwikkeling van Srirangam is daardoor niet uitsluitend via bouwwerken te volgen, maar ook via concrete afspraken over eigendom, inkomsten en dienstverlening.

Srirangam groeide bovendien uit tot een centrum van het vaishnavitische onderwijs. De tempelgeschiedenis is verbonden met Ramanuja, de theoloog die in de elfde en twaalfde eeuw werkzaam was. Religieuze teksten schrijven hem een reorganisatie van de eredienst en een verdeling van taken onder tempeldienaren toe. Deze overleveringen tonen zijn blijvende gezag binnen de instelling, maar bevestigen niet iedere afzonderlijke bestuursmaatregel. Zijn herdenkingsheiligdom maakt nog steeds deel uit van het complex.

Koninklijke steun en de ontwrichting in de veertiende eeuw

In de dertiende eeuw voegden Hoysala- en Pandyavorsten nieuwe schenkingen toe aan de eerdere Cholabijdragen. Jatavarman Sundara Pandya I, die van 1251 tot 1268 regeerde, behoorde tot de gedocumenteerde weldoeners. Koninklijke bijdragen ondersteunden kostbare uitrusting, ceremoniële voorzieningen en werkzaamheden aan het complex. Het monument ontstond daarmee door opeenvolgende investeringen van verschillende opdrachtgevers, niet door de uitvoering van één samenhangend stichtingsplan.

De gefinancierde activiteiten omvatten meer dan de eredienst. Inscripties getuigen van een medische voorziening, aangeduid als arogyasala, en van regelingen voor voedselverstrekking. Voor dergelijke diensten waren vaste inkomsten, voorraden en gespecialiseerde medewerkers nodig. De teksten leggen daardoor verbanden bloot tussen religieuze verplichtingen en materiële ondersteuning. Ze noemen tevens personen die geld, grond of andere middelen beschikbaar stelden en leggen vast waarvoor deze bijdragen moesten worden gebruikt.

Militaire invallen doorbraken deze ontwikkeling aan het begin van de veertiende eeuw. Srirangam werd getroffen tijdens de zuidelijke veldtocht van Malik Kafur in 1311 en opnieuw bij een aanval die doorgaans in 1323 wordt geplaatst. De verhalen hierover bevatten zowel historische gegevens als latere religieuze herinneringen. Exacte slachtofferaantallen en afzonderlijke heldenverhalen moeten daarom terughoudend worden behandeld. Het wegbrengen van het processiebeeld van Ranganatha vormt daarentegen een centraal onderdeel van de gedocumenteerde onderbreking van het tempelleven.

Het beeld werd buiten Srirangam in veiligheid gebracht en verbleef uiteindelijk in Tirupati, voordat het naar de omgeving van Gingee werd overgebracht. De afwezigheid ervan verhinderde de gebruikelijke uitvoering van ceremonies waarvoor dit specifieke beeld nodig was. De terugkeer vond plaats in 1371, nadat Vijayanagara zijn gezag in de streek had uitgebreid. Een inscriptie herdenkt de bijdrage van legeraanvoerder Gopana aan de herplaatsing en biedt daarmee een gedateerd aanknopingspunt voor het herstel van de eredienst.

Herstel onder Vijayanagara en de Nayaks

Na 1371 vereiste het herstel niet alleen werkzaamheden aan gebouwen, maar ook het opnieuw veiligstellen van inkomsten en rechten. Vijftiende-eeuwse inscripties vermelden de bevestiging of teruggave van grondbezit en privileges voor tempeldiensten. De hervatting van ceremonies berustte dus mede op de wederopbouw van de economische organisatie. Zonder opbrengsten uit toegewezen goederen konden personeel, offers en andere vaste voorzieningen niet op de eerdere schaal worden onderhouden.

Dezelfde documenten tonen het optreden van vertegenwoordigers die bij politieke machthebbers steun voor de tempel verwierven. Leden van de familie Uttama Nambi kregen in de vijftiende eeuw invloed op het bestuur en de verwerving van schenkingen. Hun zichtbaarheid in de inscripties maakt duidelijk dat praktische leiding niet uitsluitend bij theologische gezagsdragers lag. Ook bestuurders en bemiddelende families waren betrokken bij het behoud van de middelen waarop de instelling steunde.

Onder Vijayanagara en vervolgens de Nayaks van Madurai vonden verdere bouwcampagnes plaats. De duizendpilarenhal behoort tot de Vijayanagarafase; de Nayaks voegden onder meer de paviljoens van Sesharayar en Garuda toe. Deze ruimten dienden voor bijeenkomsten, ceremoniële verplaatsingen en tempeldiensten. De opeenvolgende ommuringen omvatten bovendien woonstraten en handelsactiviteiten. De uitbreiding betrof daarmee zowel de religieuze gebouwen als de directe nederzetting, waarvan de wegen mede voor processies werden gebruikt.

Gelijktijdige ontwikkelingen elders

De uitbreiding van Srirangam onder de Chola’s, tussen de tiende en dertiende eeuw, viel samen met de Chinese Songdynastie, die in 960 begon. In West-Europa werden in deze periode romaanse en vervolgens gotische kerken gebouwd. Het herstel van de eredienst in Srirangam in 1371 volgde kort op de stichting van de Mingdynastie in China in 1368 en vond plaats tijdens de Honderdjarige Oorlog in Europa.

Moderne voltooiing en behoud

De zuidelijke toegangstoren illustreert de lange doorlooptijd van sommige bouwprojecten. De onderbouw werd in de Vijayanagaraperiode aangelegd, maar bleef eeuwenlang zonder voltooide bovenbouw. Op initiatief van het Ahobilaklooster en met bijdragen van gelovigen werden de werkzaamheden op 20 mei 1979 hervat. De ongeveer 72 meter hoge rajagopuram werd op 25 maart 1987 ingewijd. De huidige toren verenigt daarmee een oudere bouwbasis met een moderne voltooiing.

Archeologisch onderzoek in 2013–2014 en 2014–2015 verduidelijkte hoe latere ingrepen oudere onderdelen hadden verborgen. Het verwijderen van moderne cementvloeren bracht gebeeldhouwde sokkels aan het licht, waaronder wielen en paarden van een als wagen vormgegeven paviljoen. Srirangam blijft in gebruik voor de eredienst en valt onder het departement voor hindoeïstische religieuze en liefdadigheidsinstellingen van Tamil Nadu. Het behoud betreft gebouwen, inscripties en sculpturen binnen ruimten die dagelijks voor religieuze diensten en ceremoniële bijeenkomsten worden benut.

De Srirangamtempel: ommuringen, toegangstorens en ruimtelijke opbouw

Een concentrisch complex met woonstraten

De Srirangamtempel in Tiruchirappalli ligt op het eiland tussen de Kaveri en de Kollidam. Het ommuurde geheel beslaat ongeveer 63 hectare en omvat het heiligdom van Ranganatha, kleinere heiligdommen, zuilenhallen, binnenplaatsen en woonstraten. Zeven rechthoekige omgangen, aangeduid als prakarams, bepalen de hoofdstructuur. Hun opeenvolgende begrenzingen organiseren de overgang van de bewoonde buitenste zones naar de centrale cultusruimte. De gebruikelijke oppervlakteaanduiding betreft daardoor zowel de religieuze gebouwen als een aanzienlijk deel van de omringende nederzetting, die binnen dezelfde ruimtelijke ordening is opgenomen.

Poorten verbinden de omgangen via doorgangen die ongeveer op de windrichtingen zijn georiënteerd. Deze routes naar binnen kruisen de straten en paden die rondom het heiligdom lopen. Zo ontstaan zowel rechtstreekse verbindingen tussen de opeenvolgende zones als langere circuits voor processies. Aan de zuidzijde volgen verschillende monumentale toegangen elkaar op; andere poorten ontsluiten de zijdelingse delen van het complex. De verplaatsing naar het centrale heiligdom verloopt daardoor via een reeks afzonderlijke ruimten, met afwisselend open binnenplaatsen, overdekte passages en smallere toegangen door de ommuringen.

In de buitenste zones staan woningen en winkels langs straten die de rechthoekige omtrekken volgen. Hun gevelwanden vormen een bebouwde omgeving waarin de tempelmuren en monumentale poorten zichtbaar blijven. De toegang tot deze straten verschilt van die tot de sterker afgeschermde cultusruimten binnenin. Het complex heeft daarom geen enkelvoudige grens tussen tempel en stad: meerdere ommuringen begrenzen gebieden met uiteenlopende functies en toegangsvoorwaarden. De directe samenhang tussen woonbebouwing, handelsruimten en processiewegen is onderdeel van de plattegrond en niet slechts een latere bebouwing buiten de tempel.

Toegangstorens en de bekroning van het heiligdom

Eenentwintig toegangstorens, of gopurams, markeren doorgangen door de verschillende ommuringen. Hun piramidale vorm ontstaat door boven elkaar geplaatste bouwlagen die naar boven toe smaller worden. Uitspringende lijsten benadrukken de horizontale verdeling, terwijl gemodelleerde figuren de gevelvlakken vullen. De onderbouw en doorgangen bestaan grotendeels uit steen; de hogere delen combineren baksteenmetselwerk met pleisterwerk. Langgerekte dakbekroningen en rijen sierelementen sluiten de torens bovenaan af. De opeenvolgende bouwlagen blijven daardoor herkenbaar, ook waar de polychrome sculpturale afwerking vrijwel het volledige oppervlak bedekt.

De zuidelijke hoofdtoren, de rajagopuram, bereikt ongeveer 72 meter en telt dertien bouwlagen met dertien bekronende sierelementen. Een oudere stenen onderbouw draagt de bovenbouw die tijdens de bouwcampagne van 1979–1987 werd voltooid. De brede voet en trapsgewijs versmallende verdiepingen geven deze toegang een uitgesproken verticaal silhouet boven de lagere woonbebouwing. Zijn positie aan de buitenste benadering maakt hem tot een herkenningspunt voor de ingang van het complex. De grootste hoogte valt hier dus niet samen met de plaats van het centrale godsbeeld in het heiligdom.

Boven de cultusruimte van Ranganatha staat een vergulde dakopbouw, de vimana. Deze bekroning behoort rechtstreeks bij het heiligdom en verschilt daarmee functioneel en ruimtelijk van de toegangstorens. De benaming Pranavakara vimana verwijst naar een traditionele associatie met het heilige teken om. Het gouden oppervlak onderscheidt deze opbouw van de beschilderde torengevels. Binnen de omringende bebouwing behoudt de centrale cultusruimte zo een eigen dakvorm en materiaaluitdrukking, zonder de hoogte van de buitenste toegang te evenaren of dezelfde opeenvolging van sterk verkleinende bouwlagen te gebruiken.

Zuilenhallen, platforms en gebeeldhouwde dragers

De overdekte zuilenhallen, of mandapams, bieden ruimten voor bijeenkomsten, verplaatsingen en ceremoniële handelingen. De granieten duizendpilarenhal wordt doorgaans beschreven als een gebouw met 953 zuilen. Een brede lengteas en dwarspassages onderbreken het regelmatige raster van dicht opeenvolgende steunen. Naast deze hoofdroutes liggen smallere beuken met herhaalde traveeën. De plattegrond verenigt daardoor een groot aantal dragende elementen met duidelijk ruimere doorgangen. De plaatsing van de zuilen bepaalt zowel het ritme van het interieur als de mogelijkheden om het gebouw in verschillende richtingen te doorkruisen.

In de Sesharayarhal zijn monolithische pijlers uitgewerkt met steigerende paarden, ruiters en roofdieren. De diep uitgesneden figuren steken uit de verticale steenmassa’s, maar blijven verbonden met de blokken waaruit de dragers zijn vervaardigd. De Garudahal toont een andere werkwijze: portretsculpturen uit een ouder bouwwerk zijn hergebruikt aan de pijlers langs de centrale doorgang. Een afzonderlijk heiligdom bevat daar een beeld van Garuda, gericht naar het hoofdheiligdom. Beide hallen combineren constructie en beeldhouwkunst, maar verschillen in de integratie en herkomst van de decoratieve onderdelen.

De Kilihal nabij het hoofdheiligdom heeft een trap waarvan de balustrades als olifanten zijn vormgegeven. Vier zuilen begrenzen een verhoogd middenplatform; de omliggende dragers bevatten opgerichte dieren en aangehechte slanke zuiltjes. Plantaardige motieven versieren de zuilschachten. De plaatsing van het platform en de omliggende vloer maakt verschillende gebruikszones binnen dezelfde overdekte ruimte herkenbaar. Anders dan in de grote hal met haar regelmatige zuilenraster ontstaat de ruimtelijke hiërarchie hier mede door hoogteverschillen en door de geconcentreerde opstelling van vier steunen rondom een afgebakende centrale plek.

Constructie, vloerniveaus en behoud

De stenen hallen en poortdoorgangen laten een constructie van verticale dragers en horizontale balken zien. Zuilen, consoles en lateien blijven als afzonderlijke onderdelen herkenbaar, ook wanneer hun oppervlakken rijk zijn bewerkt. Waar beeldhouwwerk uit hetzelfde blok als een pijler is gehakt, zijn ornament en draagconstructie materieel verbonden. De torens hebben daarentegen een samengestelde opbouw van stenen onderbouw en gepleisterde baksteenmassa’s. Deze materiaalverdeling verklaart het verschil tussen de zichtbare granietoppervlakken van de hallen en de gemodelleerde, beschilderde gevels van de hogere toegangstorens binnen het complex.

Archeologisch onderzoek in 2013–2014 legde eerder verborgen delen van gebeeldhouwde sokkels bloot bij de duizendpilarenhal. De vrijgemaakte reliëfs bevatten onder meer olifanten, menselijke figuren en dansers. Hun ligging onder latere vloerniveaus toont dat ophogingen de zichtbare verhoudingen van de gebouwen hadden veranderd. Onderste registers die oorspronkelijk bij de gevelcompositie hoorden, waren aan het oog onttrokken. Het onderzoek maakte daardoor niet alleen afzonderlijke voorstellingen zichtbaar, maar verduidelijkte ook de aansluiting tussen de geprofileerde basis, de sculpturale stroken en de daarboven geplaatste verticale dragers van het gebouw.

Bij werkzaamheden in 2014–2015 in het Tirumamanipaviljoen werden vergelijkbare gevolgen van moderne cementvloeren vastgesteld. Na verwijdering daarvan verschenen gebeeldhouwde wielen en paarden die onderdeel zijn van een als wagen vormgegeven gebouwbasis. Het gaat om elementen die constructief en compositorisch bij het paviljoen horen, niet om losse beelden ernaast. Het hogere vloerniveau had hun onderlinge verband gedeeltelijk verborgen. Het vrijleggen herstelde de zichtbaarheid van deze onderdelen en maakte duidelijk hoe latere vloerafwerkingen de presentatie van de oorspronkelijke sokkel en de leesbaarheid van de gebouwvorm hadden beïnvloed.